Ժերար Շալեան

Ժերար Շալեան ֆրանսերէն՝ Gérard Chaliand
Ծննդեան անուն	ֆրանսերէն՝ Gérard Haig Chaliand
Ծնած է	15 Փետրուար 1934(1934-02-15)
Ծննդավայր	Էտերբեկ, Բրյուսել-մայրաքաղաք
Մահացած է	20 Օգոստոս 2025(2025-08-20) (91 տարեկանին)
Մահուան վայր	Փարիզի 13-րդ շրջան, Փարիզ, Ֆրանսա
Քաղաքացիութիւն	Ֆրանսա
Ազգութիւն	Հայ
Մայրենի լեզու	Ֆրանսերէն
Ուսումնավայր	Արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու ազգային հիմնարկ, Փարիզի Դեկարտի համալսարան? և Հենրի Դ․ Երկրորդական վարժարան
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Q123915916?
Մասնագիտութիւն	քաղաքագէտ, արեւելագէտ, փրոֆեսոր, geostrategist, բանաստեղծ և գրագէտ
Աշխատավայր	Վարչական ազգային դպրոց, École supérieure de guerre? և Long Cours?

Ժերար Շալեան (15 Փետրուար 1934(1934-02-15), Էտերբեկ, Բրյուսել-մայրաքաղաք - 20 Օգոստոս 2025(2025-08-20), Փարիզի 13-րդ շրջան, Փարիզ, Ֆրանսա), Պելճիքա ծնած ֆրանսացի աշխարհաքաղաքականութեան մասնագէտ մըն էր, որ լայնօրէն հրատարակած է ոչ-կանոնաւոր պատերազմի եւ զինուորական ռազմավարութեան մասին։ Ասիոյ, Ափրիկէի, Լատին Ամերիկայի եւ Միջին Արեւելքի ապստամբութիւններու վերաբերեալ Շալեանի վերլուծութիւնները, որոնք մեծ մասամբ հիմնուած են ապստամբ ուժերու հետ իր դաշտային փորձառութեան վրայ, լոյս տեսած են աւելի քան 20 գիրքերու եւ բազմաթիւ թերթերու յօդուածներու մէջ։

Շալեան աւելի քան հինգ տարի անցուցած է Միացեալ Նահանգներու մէջ որպէս այցելու փրոֆեսէօր՝ Հարվըրտի, Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի (UCLA) եւ Պըրքլիի (UC Berkeley) մասնաճիւղերուն մէջ։ Ան իր ասպարէզին ընթացքին աշխատած է ինքնավար կերպով՝ զերծ ազգային կառավարութիւններու եւ քաղաքականութեան հաստատութիւններու տեսանկիւններու սահմանափակումներէն։ Իբրեւ արդիւնք, իր աշխատանքը անկախ տեսանկիւն մը կը պարգեւէ 20-րդ եւ 21-րդ դարերուն բնորոշ գլխաւոր հակամարտութիւններէն շատերուն վերաբերեալ։ Ան նաեւ հրատարակուած բանաստեղծ է։

Կենսագրական գիծեր

Շալեան ծնած է Ժէրար Շալեան անունով՝ Պելճիքայի Պրիւքսէլի շրջանի Էթերպէք քաղաքին մէջ (Պրիւքսէլ), 15 Փետրուար 1934-ին, հայ ծնողքէ եւ մեծցած է Փարիզ։ Ան յաճախած է Լատինական թաղամասի «Լիսէ Անրի Դ.» երկրորդական վարժարանը եւ գրեթէ տարի մը անցուցած է Լոնտոն եւ Միացեալ Թագաւորութիւն։ Ան ճամբորդած է Հիւսիսային Աֆրիկայ՝ նախքան Փարիզի Արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու դպրոցը (INALCO) ընդունուիլը, ուր իր ուսումնասիրութիւնները կեդրոնացած են ոչ-արեւմտեան հասարակութիւններու պատմութեան եւ մշակոյթին վրայ։ Իր երիտասարդութեան տարիներուն ան ինքնաշարժ կեցնելով ճամբորդած է Հիւսիսային Աֆրիկայի, Թուրքիոյ, Իրանի, Փաքիստանի եւ Հնդկաստանի տարածքին։ Ան հրատարակած է բանաստեղծութիւններու իր առաջին գիրքը (La Marche Têtue, Gallimard) 1959-ին։ 1960-ին ան միացած է Ալճերիոյ անկախութեան ի նպաստ գաղտնի պայքարին։ Ալճերիոյ անկախացումէն ետք, 1963-64 տարիներուն աշխատած է որպէս խմբագիր Ալճէրի մէջ լոյս տեսնող «Révolution Africaine» շաբաթաթերթին մէջ, ուր հանդիպած է Ասիոյ, Ափրիկէի, Լատին Ամերիկայի եւ Միջին Արեւելքի ազգային ազատագրական շարժումներու բազմաթիւ ղեկավարներու։

Ան իր տոքթորական կոչումը ստացած է Փարիզի Սորպոնի համալսարանէն՝ 1975-ին։ Իր աւարտաճառը՝ Mythes révolutionnaires du tiers monde, հրատարակուած է 1976-ին եւ արագօրէն թարգմանուած է անգլերէնի՝ Revolution in the Third World, Myths and Prospects (Viking Press, Penguin Books, Նիւ Եորք, 1977)։

Շալեան որպէս մասնակից-դիտորդ ներկայ գտնուած է զանազան կերիլայական հակամարտութիւններու.

• Կինէ Պիսաւ, 1966
• Հիւսիսային Վիէթնամ, 1967
• Քոլոմպիա, 1968/91
• Պաղեստին / Իսրայէլ, 1969/70/75/98/99
• Էրիթրէա, 1977/91
• Աֆղանիստան, 1980/82/2006-2012
• Իրանական Քրտիստան, 1980
• Սալվատոր, 1982
• Անկոլա, 1985
• Փերու, 1985
• Ֆիլիփիններ, 1987
• Լեռնային Ղարաբաղ, 1993
• Վրաստան (Օսէթիա), 1994/2006/08
• Պիրմանիա (Միանմար), 1990/95
• Քաշմիր, 1999
• Շրի Լանքա, 1987/99/2007
• Իրաքեան Քրտիստան, 1999-2008/2012-2015
• Իրաք, 2003–2008
• Սուրիա, 2014

Ան աւելի քան չորս տասնամեակ դաշտային ուսումնասիրութիւններ կատարած է հետեւեալ շրջաններուն մէջ.

• Ասիա / Խաղաղական Ովկիանոս
• Կովկաս եւ Կեդրոնական Ասիա
• Կեդրոնական եւ Հարաւային Ամերիկա
• Միջին Արեւելք
• Հիւսիսային Ափրիկէ
• Ռուսաստան
• Հարաւային եւ Հարաւարեւելեան Ասիա
• Արեւմտեան, Արեւելեան եւ Հարաւային Ափրիկէ

Դասաւանդութիւն

Շալեան դասաւանդած է Փարիզ (Ֆրանսա)՝ Վարչական ազգային դպրոցին (École nationale d'administration, 1980–1987) եւ Պատերազմական վարժարանին մէջ (Ecole de Guerre, 1990–1995)։

Ան աւելի քան հինգ տարի անցուցած է Միացեալ Նահանգներու մէջ որպէս այցելու փրոֆեսէօր՝ Հարվըրտի, Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի (UCLA) եւ Պըրքլիի (UC Berkeley) մասնաճիւղերուն մէջ։

Շալեան աւելի քան հինգ հարիւր դասախօսութիւններ տուած է գլխաւոր համալսարաններու եւ հետազօտական կեդրոններու մէջ, ներառեալ՝ RAND քորփորէյշընի (Rand Corporation) եւ Քալիֆորնիոյ Մոնթերէյ քաղաքի ԱՄՆ-ի Ծովային յետընթացաց ուսմանց դպրոցին մէջ (US Naval Postgraduate School, 1969–2009)։

Ան նաեւ եղած է այցելու փրոֆեսէօր Պոքոթայի (Քոլոմպիա) զինուորական ակադեմիային, ինչպէս նաեւ Քէյփ Թաունի (Հարաւային Ափրիկէ), Մոնրէալի (Քեպեք), Սալամանքայի (Սպանիա), Սասեքսի եւ Մանչեսթըրի (Միացեալ Թագաւորութիւն), Վլատիկաւկազի (Հիւսիսային Օսէթիա), Սուլէյմանիէի (Իրաք) եւ Իլիա Ճաւճաւածէի (Վրաստան) համալսարաններուն մէջ։ 2005-էն 2011 ան եղած է աւագ այցելու գիտաշխատող Քապուլի (Աֆղանիստան) Հակամարտութիւններու եւ խաղաղութեան ուսումնասիրութեան կեդրոնին մէջ։ Ան ամառնային դասընթացքներ դասաւանդած է Նանյանկի համալսարանին մէջ (Սինկափուր, 2004–2014) եւ Հաւլէրի համալսարանին մէջ (Էրպիլ, Իրաքեան Քրտիստան, 2012-էն ի վեր)։

Ան նաեւ դասախօսութիւններ տուած է Ռազմավարական հաստատութիւններու մէջ՝ Ուաշինկթըն, Լոնտոն, Քանպերա, Փեկին, Մատրիտ եւ Թոքիօ։

Այլ աշխատանքներ

Շալեան 1997-էն 2000 թուականներուն եղած է Փարիզի Հակամարտութիւններու ուսումնասիրման եւրոպական կեդրոնին (Ռազմավարական հետազօտութիւններու հիմնադրամ) տնօրէնը։

1983-էն 1994 ան եղած է Ֆրանսայի Արտաքին գործոց նախարարութեան Վերլուծութեան եւ ծրագրման կեդրոնի անկախ խորհրդատու։

1978-էն 1987 Շալեան հիմնադրած եւ տնօրինած է «Փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու խումբ» (Minority Rights Group) կազմակերպութեան Ֆրանսայի մասնաճիւղը։

Ան նախաձեռնողը եղած է Ժողովուրդներու մշտական ատեանի (Permanent People's Tribunal)՝ Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած նստաշրջանին, որուն դատակազմին մաս կազմած են Նոպելեան մրցանակի երեք դափնեկիրներ, ներառեալ «Միջազգային ներում» (Amnesty International) կազմակերպութեան հիմնադիր Շոն ՄաքՊրայտը։ Այս նստաշրջանը տեղի ունեցած է Սորպոնի համալսարանին մէջ, իսկ Թուրքիոյ պետութեան դէմ արձակուած դատավճիռը ներկայացուած է Ֆրանսայի Ազգային ժողովին։

Բացի ատկէ, Շալեան իրականացուցած է ծովային քանի մը արշաւախումբեր 1913-ին կառուցուած «La Boudeuse» եռակայմ առագաստանաւով։

Մահ

Շալեան մահացած է Փարիզ, 20 Oգոստոս 2025-ին, 91 տարեկան հասակին։

Ընտրովի մատենագիտութիւն

Շալեան հեղինակ, համահեղինակ կամ խմբագիր է աւելի քան 50 գիրքերու, որոնցմէ աւելի քան 20-ը թարգմանուած են անգլերէնի։

Անգլերէնով լոյս տեսած գիրքեր

• Պատերազմի համաշխարհային պատմութիւն (A World History of War), UC Press Berkeley, 2014։
• Ահաբեկչութեան պատմութիւն. Հին դարերէն մինչեւ Ալ Քայիդա (History of Terrorism: From Antiquity to al Qaïda, Արնօ Պլենի հետ), Berkeley, 2007։
• Աղէտի հայելիները. Ամերիկայի սպանական նուաճումը (Mirrors of a Disaster. The Spanish conquest of America), Transaction, Rutgers University Press, Նիւ Ճըրզի, 2005։
• Խաշնարած կայսրութիւններ. Մոնկոլիայէն մինչեւ Տանուպ (Nomadic Empires, From Mongolia to the Danube), Transaction, Rutgers University Press, Նիւ Ճըրզի, 2003։
• Սփիւռքներու Փենկուին ատլասը (The Penguin Atlas of Diasporas), Նիւ Եորք, 1995։
• Պատերազմի արուեստը համաշխարհային պատմութեան մէջ (The Art of War in World History), Berkeley, 1994։
• Քրտական ողբերգութիւնը (The Kurdish Tragedy), Zed Press, Լոնտոն, 1994, Զեկոյց ՄԱԿ-ի Մարդկային իրաւանց ենթայանձնախումբին՝ Միջին Արեւելքի մէջ քուրտերու կացութեան մասին։
• Ռազմավարական ատլաս. Ուժերու համաշխարհային համեմատական աշխարհաքաղաքականութիւն (Strategic Atlas: A Comparative Geopolitics of the World's Powers, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Harper & Row, Նիւ Եորք, 1987, 1990, վերանայուած հրատարակութիւն՝ 1992։
• Փոքրամասնութիւնները ազգ-պետութիւններու դարաշրջանին (Minorities at the Age of Nation-States, խմբ.), Pluto Press, Լոնտոն, 1988։
• Ահաբեկչութիւն (Terrorism), Saqi Books, Լոնտոն, 1987։
• Հայոց ցեղասպանութիւնը (The Genocide of the Armenians), Զօրեան Ինստիտուտ, Պոսթըն, Մասաչուսէց, 1986։
• Մարտական (կերիլայական) ռազմավարութիւն. Պատմական քաղուածոյ՝ Երկար արշաւէն մինչեւ Աֆղանիստան (Guerrilla Strategy. A Historical Anthology From the Long March to Afghanistan, խմբ.), Berkeley, 1982։
• Պայքար Աֆրիկէի համար. Մեծ պետութիւններու ռազմավարութիւնները (The Struggle for Africa. Great Power Strategies), Macmillan, Լոնտոն, 1982։
• Տեղեկագիր Աֆղանիստանէն (Report from Afghanistan), Penguin Books, Պալթիմոր, 1982։
• Ժողովուրդ մը առանց հայրենիքի. Քուրտերը եւ Քրտիստանը (A People without a country, The Kurds and Kurdistan, խմբ.), Zed Books, 1980; Olive Branch Press, 1993։
• Յեղափոխութիւն Երրորդ աշխարհի մէջ. Առասպելներ եւ հեռանկարներ (Revolution in the Third World: Myths and Prospects), Viking, Նիւ Եորք, 1977; վերանայուած հրատարակութիւն՝ Penguin Books, 1989։
• Պաղեստինեան դիմադրութիւնը (The Palestinian Resistance), Penguin Books, Պալթիմոր, 1972։
• Հիւսիսային Վիէթնամի գիւղացիները (Peasants of North Vietnam), Penguin Books, Պալթիմոր, 1970։
• Զինեալ պայքար Աֆրիկէի մէջ. Փորթուկալական Կինէի ապստամբներուն հետ (Armed Struggle in Africa: With the guerrillas in Portuguese Guinea), Monthly Review Press, Նիւ Եորք, 1969։

Շալեան նաեւ գրած է խոհարարական գիրք մը՝ «Ուտելիքներ առանց սահմաններու» (Food without Frontiers, Pluto Press, Լոնտոն, 1981), եւ բանաստեղծութիւններու երկու գիրք՝ «Կամակոր արշաւը» (The Stubborn March, Blue Crane Books, Ուոթըրթաուն, Մասաչուսէց, 1990) եւ «Առանձին հեծեալը» (Lone Rider, երկլեզու հրատարակութիւն, թարգմանիչ՝ Անտրէ Տէմիր, Փարիզ, 2015)։

Իր գիրքերէն շատերը թարգմանուած են աւելի քան տասներկու լեզուներու։

Ֆրանսերէնով լոյս տեսած գիրքեր

Քաղաքական վերլուծութիւն

• Ալճերիան սոցիալիստակա՞ն է (L'Algérie est-elle socialiste?), Maspéro, 1964։
• Ո՞ւր կ'երթայ Հարաւային Աֆրիկէն (Où va l’Afrique du Sud?), Calmann-Lévy, 1986։
• Տագնապի վիճակ. դէպի աշխարհի նոր հաւասարակշռութիւններ (Etat de crise, vers les nouveaux équilibres mondiaux, Ժ. Մանսի հետ), Seuil, 1993։
• Ճամբորդութիւն կէս դարու մէջ (Voyage dans le demi-siècle, Ժան Լակուտիւրի հետ), Complexe, 2001։
• Ամերիկան վերադարձաւ. Փենթակոնի նոր Կեսարները (America is back, les nouveaux Césars du Pentagone, Արնօ Պլենի հետ), Bayard, 2003։
• Ամերիկան պատերազմի մէջ. Իրաք - Աֆղանիստան (L'Amérique en guerre, Irak-Afghanistan), Editions du Rocher, 2007։
• Աֆղանական փակուղին (L'Impasse afghane), Éditions de l’Aube, 2011։
• Դէպի աշխարհի նոր կարգ մը (Vers un nouvel ordre du monde, Միշէլ Ժանի հետ), Le Seuil, 2013։
• Արկածախնդրութեան ոգիին մասին (De l’Esprit d’aventure, Փ. Ֆրանչեսքիի եւ Ժ. Ք. Կիլպէրի հետ), Arthaud, J'ai lu, 2011։
• Կապիկին հայեացքը (Le Regard du singe, Փաթրիս Ֆրանչեսքիի հետ), Seuil, 2014։

Զինուորական ռազմավարութիւն

• Քաղաքացիական եւ զինուորական միջուկային ոլորտի ատլաս (Atlas du nucléaire civil et militaire, Միշէլ Ժանի հետ), Payot, 1993։
• Զինուորական ռազմավարութեան բառարան (Dictionnaire de stratégie militaire, Արնօ Պլենի հետ), Perrin, 1998։
• Ոչ-կանոնաւոր պատերազմները (Les Guerres irrégulières), Folio Gallimard, 2008։
• Պատերազմի նոր արուեստը (Le Nouvel Art de la guerre), l'Archipel, 2007; Pocket, 2009։

Աշխարհաքաղաքական եւ պատմական ատլասներ

• Աշխարհի յայտնագործման ատլաս (Atlas de la découverte du monde, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Fayard, 1984։
• 20-րդ դարու քաղաքական ատլաս (Atlas politique du XXème siècle, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Seuil, 1987։
• Եւրոպացիներու ատլաս (Atlas des Européens, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Fayard, 1989։
• Կայսրութիւններու ատլաս. Բաբելոնէն մինչեւ Խորհրդային Ռուսաստան (Atlas des empires. De Babylone à la Russie Soviétique, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Payot, 1993։
• Գաղթերու պատմական ատլաս (Atlas historique des migrations, Մ. Ժանի եւ Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Seuil, 1994։
• Միջերկրականեան աշխարհի պատմական ատլաս (Atlas historique du monde méditerranéen, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Payot, 1995։
• Արեւելեան Ասիոյ ատլաս (Atlas de l’Asie orientale, Մ. Ժանի եւ Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Seuil, 1997։
• Հազարամեակի ատլաս. կայսրութիւններու վախճանը, 1900-2015 (Atlas du millénaire, la mort des empires, 1900-2015, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Hachette, 1998։
• Աշխարհի նոր կարգի ատլաս (Atlas du nouvel ordre mondial), Laffont, 2003։
• Կայսրութիւններու աշխարհաքաղաքականութիւն. փարաւոններէն մինչեւ ամերիկեան կայսրութիւն (Géopolitique des empires, des pharaons à l'Imperium américain, Ժ. Փ. Ռաժոյի հետ), Arthaud, 2010; Flammarion, 2014։

Պատմութիւն

• Պատմութեան կերտիչները (Les Bâtisseurs d'histoire), Arléa, 1995; Ընդլայնուած հրատարակութիւն՝ Agora, 2005; Magellan, 2012։
• Քրիստոնէութեան 2000 տարիները (2000 ans de chrétientés, Ս. Մուսէի հետ), Odile Jacob, 2000, 2003։
• Արեւմտեան ժառանգութիւնը (L'Héritage occidental, Ս. Մուսէի հետ), Odile Jacob, 2002, 2015։

Յուշագրութիւններ

• Յիշողութեանս յիշատակարանը (Mémoire de ma mémoire), Julliard, 2003։
• Մարտական խումբեր (կերիլաներ). Վիէթնամէն մինչեւ Իրաք (Guérillas, du Vietnam à l’Irak), Hachette Pluriel, 2008։
• Դանականին ծայրը. Յուշեր (La Pointe du couteau. Mémoires), Robert Laffont, 2011։

Ճամբորդագրութիւն

• Լոս Անճելըս. Առասպելի մը ծնունդը (Los Angeles, Naissance d’un Mythe), Stock, 1991։
• Էլտորատոյի սահմաններուն վրայ (Aux confins de l’Eldorado), Le Seuil, 2006։
• Ճամբորդութիւններ 40 տարուան մարտական (կերիլայական) կռիւներու ընդմէջէն (Voyages dans 40 ans de guérillas), Lignes de repères, 2006։
• Աշխարհաշուրջ ճամբորդի ուղեցոյցը (Le Guide du voyageur autour du monde, Ս. Մուսէի հետ), Odile Jacob, 2007։

Շալեան հրատարակած է նաեւ երեք թատերախաղ, մանկական չորս գիրք, ինչպէս նաեւ թարգմանութիւններ՝ Քաութիլիայի «Արթաշաստրա» երկէն (եօթներորդ գիրքը), Կէվարայի «Մարտական (կերիլայական) պատերազմը» (La guerra de guerrillas) գիրքը եւ թրքական ժողովրդական թրքերէն-ֆրանսերէն երկլեզու բանաստեղծութիւններու հատոր մը։