Թոքեր

Մարդու շնչառական համակարգը

Թոքեր, շատ կենդանիներու, ներառեալ մարդոց, շնչառական համակարգի հիմնական օրկաններն են։ Կաթնասուններու եւ միւս չորքոտանիներուն մեծամասնութեան մօտ երկու թոքերը կը գտնուին ողնաշարին մօտ՝ սիրտին երկու կողմերը։ Շնչառական համակարգին մէջ անոնց գործառոյթն է մթնոլորտէն թթուածին արդիւնահանել եւ զայն փոխանցել արեան շրջանառութեան մեջ, ինչպէս նաեւ արեան շրջանառութենէն ածխաթթու կազը արտազատել դէպի մթնոլորտ՝ կազերու փոխանակման գործընթացով։ Շնչառութիւնը տարբեր տեսակներու մօտ կը կառավարուի տարբեր մկանային համակարգերու միջոցով։ Կաթնասունները, սողունները եւ թռչունները կ'օգտագործեն իրենց մկանա-կմախքային համակարգը՝ շնչառութիւնը ապահովելու եւ խթանելու համար։ Վաղ չորքոտանիներու մօտ օդը թոքեր կը մղուէր ըմպանային մկաններու միջոցով (բերանային պոմպում), մեքանիզմ մը, որ տակաւին տեսանելի է երկկենցաղներու մօտ։ Մարդոց մօտ շնչառութիւնը մղող հիմնական մկանը ստոծանին է։ Թոքերը նաեւ կ'ապահովեն օդի հոսքը, որ հնարաւոր կը դարձնէ ձայնարտադրութիւնը, ներառեալ խօսքը։

Մարդիկ ունին երկու թոք՝ աջ եւ ձախ։ Անոնք կը գտնուին կուրծքի խոռոչին մէջ։ Աջ թոքը ձախէն աւելի մեծ է, իսկ ձախ թոքը կուրծքի մէջ տեղը կը կիսէ սիրտին հետ։ Երկու թոքերը միասին կը կշռեն մօտաւորապէս 1.3 քիլոկրամ, իսկ աջ թոքը աւելի ծանր է։ Թոքերը ստորին շնչուղիներու մաս կը կազմեն, որոնք կը սկսին շնչափողէն (trachea) եւ կը ճիւղաւորուին պրոնխներու (bronchi) ու պրոնխիոլներու, որոնք օդ կը ստանան հաղորդիչ գօտիի միջոցով։ Այս ճիւղերը կը բաժնուին այնքան ժամանակ, մինչեւ օդը հասնի մանրադիտակային թոքաբշտերուն (alveoli), ուր տեղի կ'ունենայ կազերու փոխանակումը։

Թոքերը միասին կը պարունակեն մօտաւորապէս 2400 քիլոմեթր երկարութեամբ շնչուղիներ եւ 300-էն 500 միլիոն թոքաբշտեր։ Իւրաքանչիւր թոք պարուրուած է երկշերտ թոքամզային պարկով (pleural sac), որ թոյլ կու տայ ներքին եւ արտաքին պատերուն սահիլ իրարու վրայ շնչառութեան ժամանակ՝ առանց մեծ շփման։ Ներքին թոքամիզը թոքերը կը բաժնէ ակոսներով հատուածներու, որոնք կը կոչուին թոքաբլթեր (lobes)։ Աջ թոքը ունի երեք բլթակ, իսկ ձախը՝ երկու։ Բլթակները հետագային կը բաժնուին պրոնխաթոքային հատուածներու եւ բլթակներու։ Թոքերը ունին եզակի արիւնամատակարարում. անոնք կը ստանան թթուածնազուրկ արիւն սիրտէն՝ թթուածին ստանալու համար (թոքային շրջանառութիւն) եւ թթուածինով հարուստ արեան առանձին մատակարարում (պրոնխային շրջանառութիւն)։

Թոքերու հիւսուածքը կրնայ ախտահարուիլ քանի մը շնչառական հիւանդութիւններով, ներառեալ թոքատապը (pneumonia) եւ թոքերու քաղցկեղը։ Քրոնիկ հիւանդութիւնները, ինչպիսիք են թոքերու քրոնիկ խցանողական հիւանդութիւնը (COPD) եւ էմֆիզեման, կրնան կապուած ըլլալ ծխելու կամ վնասակար նիւթերու ազդեցութեան հետ։ Պրոնխիթի նման հիւանդութիւնները նոյնպէս կրնան ազդել շնչուղիներուն վրայ։ Թոքերու հետ կապուած բժշկական եզրերը յաճախ կը սկսին pulmo- արմատով՝ լատիներէն pulmonarius (թոքերու) բառէն, կամ pneumo- արմատով՝ յունարէն πնεύμων (թոք) բառէն։

Սաղմնային զարգացման ընթացքին, թոքերը կը սկսին ձեւաւորուիլ որպէս յառաջնաղիի (foregut) արտափքում՝ խողովակ մը, որ յետագային կը կազմէ մարսողական համակարգի վերին մասը։ Երբ թոքերը կը ձեւաւորուին, պտուղը կը գտնուի հեղուկով լեցուն ընկերքային պարկին մէջ, ուստի անոնք չեն գործեր շնչառութեան համար։ Արիւնը նոյնպէս թոքերէն կը շեղուի զարկերակային ծորանի (ductus arteriosus) միջոցով։ Սակայն ծննդաբերութեան ժամանակ օդը կը սկսի անցնիլ թոքերու միջով, եւ շեղող ծորանը կը փակուի, որպէսզի թոքերը կարենան սկսիլ շնչել։