Թուվալու

Թուվալու
Թուվալուի դրոշ?	Զինանշանը
;	;
Պետական լեզու	Tuvaluan? և անգլերէն
Մայրաքաղաք	Ֆունաֆուտի?
Օրէնսդիր մարմին	Parliament of Tuvalu?
Երկրի ղեկավար	Չարլզ Գ․
Կառավարութեան ղեկավար	Ben Do?
Ազգաբնակչութիւն	10 643 մարդ (12 Դեկտեմբեր 2022)
Օրհներգ	Tuvalu mo te Atua?
Կարգախօս	Tuvalu for the Almighty և Twfalw yr Hollalluog
Հիմնադրուած է	1 Հոկտեմբեր 1978 թ.
Արժոյթ	Tuvaluan dollar? և Ավստրալիական դոլար?
Ժամային համակարգ	UTC+12:00 և Pacific/Funafuti?
Հեռաձայնային համակարգ	+688
Համացանցի յղում	.tv?
Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ	0,641

Թուվալու,^[3] կղզիախումբ երկիր մը Խաղաղական Ովկիանոսի Ովկիանիոյ Փոլինեզեան ենթատարածաշրջանին մէջ, մօտաւորապէս Հաուայիի եւ Աւստրալիոյ միջեւ կէս ճամբուն։ Ան կը գտնուի Սանթա Քրուզ Կղզիներէն (որոնք կը պատկանին Սողոմոնեան Կղզիներուն) արեւելք-հիւսիս-արեւելք, Վանուաթուէն հիւսիս-արեւելք, Նաուրուէն հարաւ-արեւելք, Քիրիպատիէն հարաւ, Թոքելաուէն արեւմուտք, Սամոայէն ու Ուալիս եւ Ֆութունայէն հիւսիս-արեւմուտք, եւ Ֆիճիէն հիւսիս։

Թուվալուն կազմուած է երեք խութային կղզիներէ եւ վեց աթոլներէ, որոնք տարածուած են հարաւային 5° եւ 10° լայնութիւններուն եւ 176° ու 180° երկայնութիւններուն միջեւ։ Անոնք կը գտնուին Միջազգային Ամսաթիւի Գիծէն արեւմուտք։^[4] 2022-ի մարդահամարը որոշեց, որ Թուվալուն ունէր 10,643 բնակիչ, ինչ որ զայն կը դարձնէ բնակչութեամբ 194-րդ երկիրը՝ գերազանցելով միայն Նիուէն եւ Վատիկանը։ Թուվալուի ընդհանուր ցամաքային տարածքը 25.14 քառակուսի քիլոմեթր է (9.71 քառակուսի մղոն)։^[5]

Թուվալուի առաջին բնակիչները փոլինեզիացիներ էին, որոնք ժամանեցին փոլինեզիացիներու՝ Խաղաղական Ովկիանոս գաղթի ծիրին մէջ, որ սկսաւ մօտ երեք հազար տարի առաջ։^[6] Խաղաղական Ովկիանոսի կղզիներուն հետ Եւրոպական շփումէն շատ առաջ, փոլինեզիացիները յաճախ նաւակներով կը ճամբորդէին կղզիներուն միջեւ։ Փոլինեզեան նաւարկութեան հմտութիւնները անոնց թոյլ կու տային մանրամասնօրէն ծրագրուած ճամբորդութիւններ կատարել՝ երկկորով առագաստանաւակներով կամ հաւասարակշռիչով նաւակներով։^[7] Գիտնականները կը հաւատան, որ փոլինեզիացիները Սամոայէն եւ Թոնկայէն տարածուեցան դէպի Թուվալուի աթոլները, որոնք ապա ծառայեցին որպէս ցատկաքար՝ դէպի Մելանեզիոյ եւ Միքրոնեզիոյ փոլինեզեան ծայրամասային կղզիները յետագայ գաղթին համար։^[8]^[9]^[10]

1568-ին սպանացի հետախոյզ եւ քարտէսագիր Ալվարօ տէ Մենտանիան դարձաւ առաջին ծանօթ եւրոպացին, որ նաւարկեց կղզիախումբին ընդմէջէն՝ տեսնելով Նուի կղզին, Terra Australis-ի որոնումով իր կատարած արշաւախումբի մը ընթացքին։ Ֆունաֆութի կղզին, որ ներկայիս կը ծառայէ որպէս մայրաքաղաք, 1819-ին անուանուեցաւ Էլիսի Կղզի։ Աւելի ուշ ամբողջ խումբը անգլիացի ջրագրագէտ Ալեքսանտր Ճորճ Ֆինտլէյի կողմէ անուանուեցաւ Էլիս Կղզիներ։ 19-րդ դարու վերջը Մեծն Բրիտանիա Էլիս Կղզիներուն վրայ հակակշիռ պահանջեց՝ զանոնք նշելով իր ազդեցութեան ոլորտին մէջ։^[11] 9-էն 16 Հոկտեմբեր 1892-ի միջեւ HMS Curacoa նաւու հրամանատար Հերպըրթ Կիպսընը Էլիս Կղզիներէն իւրաքանչիւրը հռչակեց բրիտանական հովանաւորեալ տարածք։ Բրիտանիա մշտական յանձնակատար մը նշանակեց՝ Էլիս Կղզիները կառավարելու համար որպէս Բրիտանական Արեւմտեան Խաղաղականի Տարածքներու մաս։ 1916-էն 1975 անոնք կառավարուեցան որպէս Կիլպըրթ եւ Էլիս Կղզիներու գաղութի մաս։

1974-ին հանրաքուէ մը կայացաւ՝ որոշելու համար, թէ արդեօք Կիլպըրթ Կղզիները եւ Էլիս Կղզիները իւրաքանչիւրը պէտք է ունենան իրենց սեփական վարչութիւնը։^[12] Իբրեւ արդիւնք՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս Կղզիներու գաղութը օրինականօրէն դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ 1 Հոկտեմբեր 1975-ին. 1 Յունուար 1976-ին հին վարչութիւնը պաշտօնապէս բաժնուեցաւ, եւ կազմուեցան երկու առանձին բրիտանական գաղութներ՝ Քիրիպաթի եւ Թուվալու։^[13] 1 Հոկտեմբեր 1978-ին Թուվալուն դարձաւ լիովին անկախ՝ որպէս ինքնիշխան պետութիւն Համագործակցութեան ծիրին մէջ, եւ սահմանադրական միապետութիւն է՝ Չարլզ Գ.-ով որպէս Թուվալուի թագաւոր։ 5 Սեպտեմբեր 2000-ին Թուվալուն դարձաւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան 189-րդ անդամը։

Կղզիները նշանակալի քանակութեամբ հող չունին, ուստի երկիրը սնունդի համար մեծապէս կախեալ է ներածումէ եւ ձկնորսութենէ։ Միջազգային ընկերութիւններուն ձկնորսութեան արտօնագիրներու տրամադրումը, դրամաշնորհներն ու օժանդակութեան ծրագիրները, ինչպէս նաեւ բեռնատար նաւերու վրայ աշխատող թուվալուցի նաւաստիներուն իրենց ընտանիքներուն ղրկած դրամական փոխանցումները տնտեսութեան կարեւոր բաղադրիչներ են։ Որպէս ցածրադիր կղզի ազգ՝ Թուվալուն ծայրայեղօրէն խոցելի է կլիմայի փոփոխութեան հետեւանքով ծովու մակարդակի բարձրացումին դիմաց։^[14] Ան գործօն է միջազգային կլիմայական բանակցութիւններուն մէջ՝ որպէս Փոքր Կղզի Պետութիւններու Դաշինքի մաս։

Ծանօթագրութիւններ

↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/australasia
↑ Human Development Report — Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, 2022.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686'></a>
↑ Deverson Tony, Kennedy Graeme, խմբգրնր․ (2005)։ «The New Zealand Oxford Dictionary»։ Tuvalu։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-558451-6։ doi:10.1093/acref/9780195584516.001.0001։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 28 February 2022-ին։ արտագրուած է՝ 18 February 2022
↑ «Maps of Tuvalu»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 8 June 2019-ին։ արտագրուած է՝ 15 January 2021
↑ Tuvalu 2022 census on population and housing: analytical report (անգլերեն)։ Noumea Cedex, New Caledonia: Pacific Community։ March 2025։ ISBN 978-982-00-1617-0
↑ Howe Kerry (2003)։ The Quest for Origins։ New Zealand: Penguin։ էջեր 68–70։ ISBN 0-14-301857-4
↑ Bellwood Peter (1987)։ The Polynesians – Prehistory of an Island People։ Thames and Hudson։ էջեր 39–44
↑ Bellwood Peter (1987)։ The Polynesians – Prehistory of an Island People։ Thames and Hudson։ էջեր 29 & 54
↑ Bayard D.T. (1976)։ The Cultural Relationships of the Polynesian Outliers։ Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9
↑ Kirch P.V. (1984)։ The Polynesian Outliers։ 95 (4) Journal of Pacific History։ էջեր 224–238
↑ «Declaration between the Governments of Great Britain and the German Empire relating to the Demarcation of the British and German Spheres of Influence in the Western Pacific, signed at Berlin, April 6, 1886»։ 1886։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 22 October 2017-ին։ արտագրուած է՝ 22 October 2017
↑ «Moment of Decision for Ellice»։ 45(8) Pacific Islands Monthly։ 1 August 1974։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2 October 2021-ին։ արտագրուած է՝ 2 October 2021
↑ W. David McIntyre։ «The Partition of the Gilbert and Ellice Islands»։ Island Studies Journal, Vol. 7, No.1, 2012։ էջեր 135–146։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2 December 2017-ին։ արտագրուած է՝ 24 October 2020
↑ «Tuvalu: The disappearing island nation recreating itself in the metaverse»։ www.bbc.com (en-GB)։ 21 November 2024։ արտագրուած է՝ 2024-11-22

[[https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/australasia_https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/australasia]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-1] ttps://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/australasia

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q10870555"_data-entity-id="Q1185686">[https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI_Human_Development_Report]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q161718|Միավորված_ազգերի_կազմակերպության_զարգացման_ծրագիր]],_2022.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686"></a></div>-2] Human Development Report — Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, 2022.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686'></a>

[3] Deverson Tony, Kennedy Graeme, խմբգրնր․ (2005)։ «The New Zealand Oxford Dictionary»։ Tuvalu։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-558451-6։ doi:10.1093/acref/9780195584516.001.0001։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 28 February 2022-ին։ արտագրուած է՝ 18 February 2022

[MAP-4] «Maps of Tuvalu»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 8 June 2019-ին։ արտագրուած է՝ 15 January 2021

[:1-5] Tuvalu 2022 census on population and housing: analytical report (անգլերեն)։ Noumea Cedex, New Caledonia: Pacific Community։ March 2025։ ISBN 978-982-00-1617-0

[Howe1-6] Howe Kerry (2003)։ The Quest for Origins։ New Zealand: Penguin։ էջեր 68–70։ ISBN 0-14-301857-4

[Belwood1-7] Bellwood Peter (1987)։ The Polynesians – Prehistory of an Island People։ Thames and Hudson։ էջեր 39–44

[Belwood2-8] Bellwood Peter (1987)։ The Polynesians – Prehistory of an Island People։ Thames and Hudson։ էջեր 29 & 54

[Bayard-9] Bayard D.T. (1976)։ The Cultural Relationships of the Polynesian Outliers։ Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9

[Kirch-10] Kirch P.V. (1984)։ The Polynesian Outliers։ 95 (4) Journal of Pacific History։ էջեր 224–238

[11] «Declaration between the Governments of Great Britain and the German Empire relating to the Demarcation of the British and German Spheres of Influence in the Western Pacific, signed at Berlin, April 6, 1886»։ 1886։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 22 October 2017-ին։ արտագրուած է՝ 22 October 2017

[PIM174-8-12] «Moment of Decision for Ellice»։ 45(8) Pacific Islands Monthly։ 1 August 1974։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2 October 2021-ին։ արտագրուած է՝ 2 October 2021

[13] W. David McIntyre։ «The Partition of the Gilbert and Ellice Islands»։ Island Studies Journal, Vol. 7, No.1, 2012։ էջեր 135–146։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2 December 2017-ին։ արտագրուած է՝ 24 October 2020

[14] «Tuvalu: The disappearing island nation recreating itself in the metaverse»։ www.bbc.com (en-GB)։ 21 November 2024։ արտագրուած է՝ 2024-11-22

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]