Էլ Սիտ

Էլ Սիտ սպ.՝ Rodrigo Díaz de Vivar
Ծննդեան անուն	լատ.՝ Ruderico Didaz
Նաեւ յայտնի է իբրեւ	El Campeador, El Cid և El Cid Campeador (Main edgar)
Ծնած է	ոչ վաղ քան 1041 եւ ոչ ուշ քան 1057
Ծննդավայր	Վիվար տել Սիտ, Գասթիյայի թագաւորութիւն
Մահացած է	ոչ վաղ քան Մայիս 1099 եւ ոչ ուշ քան 10 Յուլիս 1099 կամ 10 Յուլիս 1099(1099-07-10)
Մահուան վայր	València, Lordship of Valencia և Վալենթիա
Քաղաքացիութիւն	Գասթիյայի թագաւորութիւն
Ազդուած է	Ալ Մուհալաբ իպն Ապի Սուֆրա
Մասնագիտութիւն	ասպետ, վարձկան, զինուորական, քաղաքական գործիչ և զորավար
Վարած պաշտօններ	աւատապետ
Ամուսին	Հիմենա Տիազ
Ծնողներ	հայր՝ Տիէկօ Ֆլայն, մայր՝ Տօնիա Ռոտրիկեզ
Երեխաներ	Քրիստինա Ռոտրիկեզ, Տիէկօ Ռոտրիկեզ և Մարիա Ռոտրիկեզ

Ռոտրիկօ Տիազ տէ Վիվար (սպան․՝ Rodrigo Díaz de Vivar, 1048, Վիվար, հիւսիսային Սպանիա - 10 Յուլիս 1099, Վալենթիա, Սպանիա)։ Եղած է միջնադարեան Սպանիայի գասթիյացի ասպետ եւ կառավարիչ։

Էլ Սիտ անուանումը

Մաւրիտանացիները զայն Էլ Սիտ անուանած են։ Ան, իր կենդանութեան օրերուն կռուած է քրիստոնէական ե՛ւ մահմետական բանակներուն դէմ եւ արժանացած է «Էլ Սիտ» պատուաւոր տիտղոսին․ արաբերէն ալ-Սայիտ ( السیِّد «Տէր»), որ հետագային վերածուած է Էլ Սիտ (սպաներէն՝ [el ˈθið]։ Էլ Սիտ տիտղոսին աւելցուած է նաեւ Էլ գամբէատոր El Campeador պատուաբեր տիտղոսը՝ «Զօրավարը»։

Յետ մահու, ան եղաւ Գասթիյի ամէնէն շատ պատուուած ազգային հերոսը, ինչպէս նաեւ միջնադարեան սպանական Cantar de mio Cid «Սիտիս դիւցազներգութիւնը» բանաստեծութեան դերակատարը։

Կեանքը

Առաջին տարիներ

Ան ծնած է հիւսիսային Սպանիոյ Վիվար գիւղը՝ Պուրկոս քաղաքին մօտ, ընտանեկան համանուն աւատին մէջ։ Փոքր տարիքին, ղրկուեցաւ թագաւոր Ֆերտինան Ա․ մօտ եւ մաս կազմեց անոր աւագ տղուն շքախումբին։ Հոն, պատշաճ կրթութիւն ստացաւ՝ լատիներէն, գրականութիւն, թուաբանութիւն, եւայլն։ Յատուկ ծանրութիւն տրուեցաւ անոր ռազմական ուսումին եւ մասնագիտութեան։

Ասպետ

1061-ին ասպետ կը նշանակուի։ Յաջորդող ռազմական գործունէութիւններուն, ան աչքի կը զարնէ իր կարողութիւններով, յատկապէս Կրաուսի ճակատամարտին (Արակոն) ընթացքին (1063)։ Հոն է որ իրեն կը տրուի «Գամբէատոր» տիտղոսը, ինչպէս նաեւ կը ճանչնայ ու կը բարեկամանայ Սարակոսայի էմիրին՝ Ալ Մուքթատիր (յետագային, այս բարեկամութիւնը իրեն օգտակար պիտի հանդիսանայ)։

Ռազմական յաջողութիւններ

1065-ին Ֆերտինան Ա․ մահէն ետք, զաւակներն ու եղբայրները կը կռուին գահին տիրանալու համար։ Աւագ տղան՝ Սանչօ, ինքզինք կը համարէ գահին տէրը եւ իր շուրջ կը հաւաքէ վստահելի անձեր, ինչպէս Ռոտրիկօ Տիազ տէ Վիվար․ վերջինս կը նշանակուի արքունի բանակին ընդհանուր հրամանատար։ Ռոտրիկօի ռազմական յաջողութիւնները կ՛ամրացնեն Սանչոյին գահը, իսկ անունը Սպանիոյ չորս կողմը կը տարածուի։ Մահմետականները զայն «Սայիտ» կ՛անուանեն, այսինքն՝ տէր։ Անկէ կը յառաջանայ «Էլ Սիտ» անունը։

Ճակատագրական անկիւնադարձ

Սակայն, ճակատագրական եղելութիւն մը զայն կը հերոսացնէ եւ սպանացի աշուղները իր մասին երգեր կը հիւսեն։ Թագաւոր Սանչօ կը սպաննուի։ Ռոտրիկօ պաղարիւն դատողութեամբ, կը յաջողի հսկել եւ վերակազմել խուճապի մատնուած բանակը, ու Օնիա վանքին մէջ կը թաղէ անժառանգ թագաւորին դիակը։ Ապա, անմիջապէս Լէոն կը վերադառնայ, ուր արդէն հասած է Ալֆոնսօ (Սանչոյին եղբայրը)։

Ալֆոնսօ Զ․ թագաւորութեան շրջան

Ալֆոնսօ Զ․ իր թագաւորութեան սկզբնական շրջանին լաւ կապ կը պահէ հերոսացած Ռոտրիկոյին հետ, ու անոր կ՛ամուսնացնէ թագաւորական ընտանիքէն Հիմենա տէ Օվիէտոյին հետ (միջնադարեան սպաներէնով՝ Շիմենա)։ Ինչպէս նաեւ, Ռոտրիկոն թագաւորական դատաւոր կը նշանակէ Պուրկոսի եւ Ասթուրիայի շրջաններուն (1075-1076)։ Սակայն, Ռոտրիկոյին ներքին թշնամիները, անոր դէմ զանազան խաղեր կը խաղան ու կը համոզեն թագաւորին զայն աքսորէ (1081)։

Աքսորեալ եւ վարձու զինուոր

Ըստ թագաւորական հրամանին, Սիտ երկիրը լքեց մինակ ու անզէն։ Ընտանիքը վստահեցաւ Գարդենա վանքին։ Իր աքսորի ճամբուն, հետեւեցան 2 000 զինուոր։

Իր փոքր բանակով ապաստան կը գտնէ Սարակոսանի Ալ Մուքթատիր էմիրին մօտ։ Ան, զայն իր բանակին հրամանատար կը նշանակէ։ Սակայն էմիրը կը մահանայ եւ իր զաւակները իրար դէմ կը կռուին։ Այդ կռիւներուն կը մասնակցին նաեւ քրիստոնիայ ազնուականներ։ Ռոտրիկօ կը մնայ աւագ զաւակին՝ Ալ Մութամինին կողքը եւ կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքին կը յաղթէ ներքին հակառակորդ ուժերուն եւ բռնած գերիներով Սարակոսա կը վերադառնայ՝ Ալ Մութամինին մօտ։ Վերջինս իր երախտապարտութիւնը կը ցուցնէ Ռոտրիկոյի ընծայելով ճոխ նուէրներ (ոսկի, արծաթ, գոհարեղէն, եւայլն)։ «Սիտ»ին ժողովրդականութիւնը կը տարածուին իպերական թերակղզին վրայ։

Հաշտութիւն Ալֆոնսօ թագաւորին հետ եւ երկրորդ աքսոր

Կը յաջորդեն կռիւներ քրիստոնեայ եւ մահմետական դաշնութիւններուն միջեւ։ Երկարատեւ կռիւներէ ետք, մահմետական բանակը կը գիրիշխէ։ Գասթիյի թագաւորը, գահը կորսնցնելու վտանգին տակ Սիտին հետ կը հաշտուի, աքսորէն ետ կը կանչէ եւ բանակին հրմանատար կը նշանակէ։ Այս հաշտութիւնը երկու տարի կը տեւէ, երբ հակառակորդ տոհմեր կը չարախօսին Սիտին դէմ եւ վերջինս կրկին կ՛աքսորուի։

Հարաւ-արեւելեան մահմետական Սպանիոյ տիրութիւն

Սարակոսայի տէր ԱԼ Մուսթային հետ, Սիտ կը յաջողի գրաւել Վալենթիան, 1090-ին։ Նոյն տարին, Վալենթիա խռովութիւններ կ՛առաջանան եւ էմիր Ալ-Գատիր կը սպաննուի եւ Սիտ յաղթական կը հանդիսանայ։ Սակայն Վերվերները կ՛ընդիմանան, մինչեւ որ 15 Յունիս 1094-ին Սիտ վերջնականապէս քաղաքին կը տիրանայ, ընտանիքին հետ քաղաքին արքունիքին մէջ կը հաստատուին ու կը յայտարարէ նոր թագաւորութեան հիմնումը։ 14 Հոկտեմբեր 1094-ին Սիտ ետ կը մղէ Վերվերները եւ գրաւած աւարէն բաժին մը Ալֆոնսօ թագաւորին կը ղրկէ, որպէս հպատակումի նշան։

1097-ին, Ալմորավի վերվերներուն դէմ կռիւներուն, Սիտին մանչ զաւակը՝ Տիէկօ, կը զոհուի, սակայն Սիտ անոնց եւս ետ կը մղէ (Պայրէնի ճակատամարտ)։

Ընտանիք

1075-ին կ՛ամուսնանայ Ալֆոնսօ Զ․ թագաւորին ազգական՝ Հիմենա տէ Օվիէտոյին հետ։ Երեք զաւակ կ՛ունենան՝ Քրիստինա, Մարիա եւ Տիէկօ։

Մահ

Ռոտրիկօ Տիազ տէ Վիվար կամ Էլ Սիտ կը մահանայ 10 Յուլիս 1099, բնական պատճառներէ։ Դիակը այժմ կը գտնուի Պուրկոսի մայր եկեղեցուոյ մէջ։

Յետ մահու․ Սիտ արուեստի մէջ

Իր կեանքին մասին գլխաւոր աղբիւր կը նկատւի Historia Roderici (Ռոտրիկոյի պատմութիւնը) գործը, գրուած լատիներէնով ԺԲ․ դարուն։ Մօտաւորապէս նոյն ժամանակաշրջանին՝ ԺԳ․ դարուն, կը յայտնաբերուի գասթիյական դիւցազնավէպը՝ Սիտին բանաստեղծութիւնը (El Poema del Cid) եւ կամ «Սիտիս դիւցազներգութիւնը» (Cantar de Mio Cid)։

Իսկ Սիտ, իր առասպելականացած հմայքը, անունը կը պարտի «Սիտի սիրերգեր» (Romancero del Cid) գործին, ԺԴ․ դար։ Այդ գործը նաեւ աղբիւր հանդիսացաւ սպանացի Կիյեն տէ Գասթրօ հեղինակաին «Սիտին երիտասարդ տարիները» (Lοs Mocedades del Cid) գործին (1612)։ Ինչպէս նաեւ Բիեռ Գորնէյի դասական «Սիտը» թատերական գործին (1636)։

ԺԹ․ դարուն յաջորդած են Բիթըր Գորնելիուսին համանուն օփերաները, իսկ 1960-ին Հոլիղուտի վաւերագրական ժապաւէնը՝ Էլ Սիտ, որուն դերակատարներն են՝ Չարլթոն Հեսթոն եւ Սոֆիա Լորեն՝ որպէս կինը, Հիմենա։