Բիւզանդական Մշակոյթ

Բիւզանդական Մշակոյթ պատմական փուլ մըն է զարգացման Եւրոպական մշակոյթին Միջնադարուն: Ինքնատիպ մշակոյթ մը, որ ձեւաւորուած է Հռոմէական Կայսրութեան Արեւմտեան եւ Արեւելեան բաժանումէն ետք:

Փորթա Փանաքիա, բիւզանդական եկեղեցի XIII դարուն, Յունաստան:

Բիւզանդիոնի մշակոյթը Հին Յունաստանի մշակոյթի ժառանգորդն է, միեւնոյն ժամանակ իր մէջ առած է բիւզանդական տարածքներու մէջ բնակող արեւելեան ժողովուրդներուն մշակոյթէն շատ բան: Կ'ընդգրկէ Բիւզանդիոնի գոյութեան ժամանակաշրջանը Կոստանդնուպոլսոյ հիմնադրումէն սկսեալ 330 թուականին մինչեւ Օսմանեան կայսրութեան գրաւումը, սակայն չունի յստակ ժամանակագրական եւ տարածքային սահմաններ: Բիւզանդական կայսրութեան հիմնադրումէն առաջ, ապագայ արուեստի սկիզբները ձեւաւորուած են վաղ քրիստոնէութեան մէջ:

Մեծ մշակութային նշանակութիւն ունեցաւ կայսրերու կառավարման ժամանակաշրջանը` Բարսեղ Ա Մակեդոնացիէն մինչեւ Ալեքսէյ Ա Կոմնենոսը (867—1081): Այս ժամանակաշրջանի էական գիծերը կը կայանան բիւզանդականութեան բարձր վերելքին եւ հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի վրայ անոր մշակութային առաքելութեան տարածման մէջ: Յայտնի հելլենիստներու եւ բիւզանդացիներու՝ Թեսաղոնիկէցիներու Կիւրեղի եւ Մեթոտիոսի ջանքերով յայտնուեցաւ սլաւոնական այբուբենը՝ կլակոլիցա, որ յանգեցուց սլաւոններու մօտ սեփական գրաւոր գրականութեան յառաջացման: Հայրապետ Փոտիոսը խոչընդոտներ ստեղծեց հռոմէական պապերու պահանջներուն եւ տեսականօրէն հիմնաւորեց Կոստանդնուպոլսոյ բնիկ իրաւունքը Հռոմէն եկեղեցական անկախութեան վրայ (տես Եկեղեցիներու բաժանումը)։

Գիտական ոլորտին մէջ այս ժամանակաշրջանը կը տարբերի գրական ձեռնարկումներու արտասովոր բերրիութեամբ եւ բազմազանութեամբ: Այս ժամանակաշրջանի ժողովածուներուն եւ մշակումներուն մէջ պահպանուած է թանկագին պատմական, գրական եւ հնագիտական նիւթ, փոխառուած այժմ կորսուած գրողներէն:

1456-էն ետք, երբ կայսրութիւնը աւերուեցաւ թուրքերուն կողմէ, բիւզանդական արուեստի աւանդոյթները շարունակեցին իրենց գոյութիւնը Ռուսիոյ մէջ, արդի Յունաստանի, Ռումանիոյ, Սերպիոյ, Վրաստանի, Պուլկարիոյ, Հայաստանի տարածքին։

Ժամանակագրութիւն

Բիւզանդական մշակոյթի պատմութեան մէջ կ'առանձնացուին հետեւեալ ժամանակաշրջանները.

1)Նախապատմութիւն՝ մինչեւ VI դար,

2) VII-էն մինչեւ X դար,

3) XI-էն մինչեւ Կոստանդնուպոլսոյ անկումը։

Կենցաղային մշակոյթ

Բիւզանդական հասարակութեան ամբողջ կեանքը կը բնութագրուի հնաձեւ ուշ հնադարեան գիծերու եւ քրիստոնէական կրօնապաշտութեան համադրութեամբ: Քրիստոնէութիւն, իր բիւզանդական (աւելի ուշ անուանուեցաւ ուղղափառ) ձեւին մէջ, ունէր անվերապահ ազդեցութիւն իւրաքանչիւր բիւզանդացիի առօրեայ կեանքին վրայ: Այս ազդեցութիւնը կը զգացուէր բոլոր ոլորտներուն մէջ՝ պետական, հրապարակային կեանքէն մինչեւ ներքին-ընտանեկան: Կրօնապաշտութեան մնայուն արտայայտութիւնը բիւզանդական կենցաղի անբաժան մասն էր։ Ասոր մէջ բիւզանդական հասարակութիւնը նման էր միւս միջնադարեան եւրոպական հասարակութիւններուն։

Բիւզանդական կեանքին մէջ քրիստոնէական կրօնականութեան առաջնահերթ դերին չնայելով, հնագիտական ազդեցութիւնները բաւական նշանակալի էին Բիւզանդական Կայսրութեան գոյութեան ողջ ժամանակաշրջանին։ Ասոր հետքերը կարելի է տեսնել Բիւզանդիոնի մշակութային կեանքի այլ ասպեկտներուն մէջ, սակայն անոնք կան նաեւ կենցաղին մէջ։ Հնագիտական միտումները նշանակալի ազդեցութիւն ունէին բիւզանդական ընտանեկան իրաւունքի վրայ, յատկապէս վաղ բիւզանդական ժամանակաշրջանին։ Զանոնք կարելի է տեսնել նոյնիսկ զուարճանքի ոլորտին մէջ։ Բիւզանդացիներու շրջանին ամէնատարածուած զուարճանքի տեսակներէն էին ներկայացումները մրցարանին մէջ, որ ուղղակի ժառանգութիւն է հռոմէական ժամանակաշրջանին։ Բիւզանդացիները իրենք զիրենք կը համարէին Հռոմէական Կայսրութեան ուղղակի ժառանգորդները եւ կ'անուանէին «ռոմէներ», այսինքն ռոմէացիներ։ Կայսերական վիճակագրութեան գաղափարական ուղղուածութիւնը ուժեղօրէն արտացոլուեցաւ բիւզանդական հասարակութեան գիտակցութեան մէջ եւ միեւնոյն ժամանակ կը պահանջէր իրմէ մշտական ուշադրութիւն դարձնել իր հնագիտական անցեալին, թէեւ յաճախ վերաիմաստաւորուած քրիստոնէութեան պրիզմային միջոցով։

Ազդեցութեան միւս գործօնը, որ մեծ դեր խաղացած է բիւզանդական կեանքի ձեւաւորման մէջ, արեւելեան ազդեցութիւնն էր։ Այս ազդեցութիւնը անխուսափելի էր, քանի որ իրականութեան մէջ ամէնէն նշանակալիցները կայսրութեան ասիական տիրոյթներն էին։ Ռազմական կամ առեւտրական ձեւով արեւելեան ժողովուրդներու հետ մշտական շփումը չէր կրնար չյանգեցնել արեւելեան ազդեցութեան բիւզանդացիներու կեանքի եւ մշակոյթի տարբեր ոլորտներու վրայ։

Արուեստներ եւ գիտութիւններ

Արուեստ եւ ճարտարապետութիւն

Բիւզանդական արուեստի նիւթերը գլխաւորաբար քրիստոնէական էին եւ իրենց ներկայացման ձեւով սովորաբար՝ ոչ-բնապաշտական (non-naturalistic): Սկիզբ առնելով թէ՛ վաղ քրիստոնէական եւ թէ՛ ուշ անտիկ շրջանի արուեստէն՝ վաղ շրջանի բազմաթիւ նմոյշներ կորսուեցան հռոմէական հալածանքներու ընթացքին. Գ. դարու Տուրա-Եւրոպոսի եկեղեցւոյ բեկորային խճանկարները եզակի բացառութիւն են: Բիւզանդական նման խճանկարները, որոնք ծանօթ են իրենց ոսկեգոյն յատակով, դարձան կայսրութեան խորհրդանիշը՝ պատկերելով թէ՛ աշխարհիկ եւ թէ՛ սրբազան թեմաներ տարբեր վայրերու մէջ, ներառեալ եկեղեցիներ (Սան Վիտալէի պազիլիքա), կրկէսներ (Կոստանդնուպոլսոյ ձիարշաւարան) եւ Կոստանդնուպոլսոյ Մեծ պալատը:

Զ. դարու սկիզբը, Յուստինիանոս Ա.-ի թագաւորութեան շրջանին, տեղի ունեցան համակարգային զարգացումներ. կրօնական արուեստը սկսաւ գերիշխել, իսկ ժամանակին տարածուած մարմարեայ ու պրոնզէ հանրային յուշարձանային քանդակագործութիւնը դուրս մղուեցաւ՝ հեթանոսական ընկալումներու պատճառով: Յուստինիանոս կառուցել տուաւ վիթխարի Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, որուն ազդեցիկ տարրերը դարձան կայսրութեան ճարտարապետական յատկանիշները․ ահռելի չափերը, հսկայական գմբէթը, առագաստներու (pendentives) նորարարական կիրառումը եւ չափազանց զարդարուն ներքնաշխարհը ընդօրինակուեցան մինչեւ հիւսիս՝ Նովկորոտի Սուրբ Սոֆիայի եւ Քիեւի Սուրբ Սոֆիայի տաճարներուն մէջ: Սուրբ Սոֆիայի ստեղծողները՝ ճարտարագէտ-ճարտարապետներ Իսիտոր Միլեթացին եւ Անթեմիոս Թրալացին, բացառիկ յարգանքի կ'արժանանան. մինչդեռ բիւզանդացի արուեստագէտներուն մեծ մասը կը մնար անյայտ եւ սովորաբար անկարեւոր կը համարուէր։

Փոքրածաւալ արուեստը նոյնպէս ծաղկեցաւ բիւզանդական ողջ շրջանին. փղոսկրեայ թանկարժէք փորագրութիւնները՝ յաճախ որպէս երկփեղկեան (Պարպերինիի փղոսկրը) կամ եռափեղկեան (Հարպավիլի եռափեղկեանը) պատկերներ, կը ներկայացնէին կայսերական յիշատակումներ կամ կրօնական տեսարաններ եւ յատկապէս արժէքաւոր էին, ինչպէս նաեւ մետաղագործութիւնն ու արծնապակին (enamel): Այլ թանկարժէք առարկաներու շարքին էին մանրանկարչական ձեռագիրները, որոնք շքեղօրէն պատկերազարդուած էին զանազան բնագիրներու համար, եւ մետաքսը՝ յաճախ ներկուած կայսերական թանկագին ծիրանիով. երկուքն ալ մեծ տարածում գտան Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ: Փոքր, դիւրակիր սրբապատկերներու (icon) ի յայտ գալը, որոնք կ'օգտագործուէին թէ՛ հանրային եւ թէ՛ մասնաւոր պաշտամունքի համար, հետզհետէ դարձաւ վիճայարոյց: Բիւզանդական Պատկերամարտութեան (726–843) երկու շրջաններու ընթացքին՝ հաւանաբար կրօնական պատկերներու դէմ իսլամական արգելքներուն ազդեցութեամբ, սրբապատկերները արգիլուեցան եւ հսկայածաւալ քանակութեամբ կրօնական պատկերաւոր արուեստ ոչնչացուեցաւ: Պատկերամարտները կը դատապարտէին անոնց կիրառումը՝ զայն նմանցնելով հեթանոսական կռապաշտութեան եւ Օմայեաններէն կրած վերջին պարտութիւնները վերագրելով իբրեւ աստուածային պատիժ՝ այդ պատկերներու օգտագործման համար: Ի վերջոյ յաղթեցին պատկերապաշտները (iconophiles)՝ պնդելով, որ անոնց յարգումը (veneration) էական է եւ կը տարբերի պաշտամունքէն (worship), ինչպէս նաեւ ունի աւետարանական նախադէպեր:

Յետ-պատկերամարտական մակեդոնական արուեստը (867–1056) տեսաւ մշակութային վերածնունդ մը, եւ այս շրջանի բազմաթիւ գործեր պահպանուած են: Նիւթերն ու ոճերը դարձան կանոնակարգուած, յատկապէս «խաչաձեւ-գմբէթաւոր» (cross-in-square) եկեղեցիները, իսկ արդէն գոյութիւն ունեցող դիմահայեացութիւնն (frontality) ու համաչափութիւնը վերածուեցան գերիշխող գեղագիտութեան, ինչ որ կարելի է տեսնել Փալա տ'Օրոյի (Pala d'Oro) փոքր արծնապակիին եւ Հոսիոս Լուկասի, Տափնիի ու Նէա Մոնիի վանքերու մեծ խճանկարներուն մէջ: Յաջորդող Կոմնենոս-Անգելոս շրջանները (1081–1204) յատկանշուեցան կայսերական հովանաւորութեան աճով, ինչպէս նաեւ աւելի մեծ զգացմունքայնութիւն արտայայտող պատկերներով (Մեռած Քրիստոսը եւ սգաւորները, մօտ 1164)։ Բիւզանդական արուեստի ազդեցութիւնը լայնօրէն տարածուեցաւ դէպի նորմանական Սիկիլիա (Մատրիտեան Սկիլիցես) եւ Վենետիկ (Սուրբ Մարկոսի տաճարի խճանկարները): Սերպական եկեղեցիները ծաղկում ապրեցան, երբ ճարտարապետական երեք յաջորդական դպրոցներ՝ Ռաշքա (1170–1282), բիւզանդական Սերպիա (1282–1355) եւ Մորաւա (1355–1489), միախառնեցին ռոմանական գեղագիտութիւնը աւելի ծաւալուն զարդարանքներու ու գմբէթներու հետ: Երբ Պալէոլոգոսեան շրջանի (1261–1453) փոքրածաւալ արուեստի գործերը Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ ստացան մասունքի (relic) կարգավիճակ՝ որոնցմէ շատերը կողոպտուած էին 1204-ի Չորրորդ խաչակրաց արշաւանքի ժամանակ, անոնք մեծապէս ազդեցին Չիմապուէի, Տուչիոյի եւ աւելի ուշ Ճոթթոյի իտալօ-բիւզանդական ոճին վրայ. վերջինս արուեստի պատմաբաններու կողմէ աւանդաբար կը համարուի Իտալական Վերածնունդի գեղանկարչութեան հիմնադիրը:

Գրականութիւն

• Культура Византия: вторая половина VII—XII вв., 1989
• Культура Византия: XIII-первая половина XV вв, 1991