Աւկատանձ

(Վերայղուած է Աւկատանձ (Աւոքատօ)-էն)
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Taxobox արւմտ.

Աւկատանձ, աւոկադենի[1] կամ ամերիկեան Perseus (լատ.՝ Persea americana)` մշտադալար պտղատու բոյսերու տեսակ, կը պատկանի Lauraceae ընտանիքին։ Մշակաբոյսերու ընտանիքի կարեւոր պտուղ: Աւկատանձի պտուղները հարուստ են կենսանիւթերով եւ կարեւոր հանքային նիւթերով։

Կենսաբանական Նկարագիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւկատանձին ծառը արագ աճող ծառ է, որու բարձրութիւնը կը հասնի մօտաւորապէս 18 մեթրի, ցողունը սովորաբար կ'ըլլայ ուղիղ՝ խիստ ճիւղաւորուած։ Տերեւները էլիպսաձեւ են, երկարութիւնը կը հասնի մինչեւ 35սմ, ամբողջ տարին կը մնան այդպէս[2]։ Ծաղիկները փոքր են, աչքի չզարնուող, կանաչաւուն են, կը գտնուին ասեղնաւոր տերեւներու ձեւերով[2]։ Պտուղները տարբեր չափերով են, տանձի նման, պտուղի երկարութիւնը կը հասնի 5էն մինչեւ 20սմ, քաշը 50կ մինչեւ 1,8քկ։ Խակ պտուղը մուգ կանաչ է՝ կեղեւը կոշտ, ժամանակի ընթացքին կը դառնայ սեւ։ Հասած պտուղը կանաչ կամ դեղնականաչ գոյն ունի, իւղոտ է, կը պարունակէ շատ ճարպ։ Պտուղին կեդրոնը կը գտնուի մեծ կորիզը կամ սերմը։

Անուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռուսերէնով կ'օգտագործեն բոյսի մէկ այլ անուանում՝ ակաքաթ[3]: Իսկ անգլերէնով բոյսն ու պտուղները ունին հետեւեալ անունը՝ alligator pear («կոկորդիլոսի տանձ»)։

Մշակում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աճեցման Պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Հնագիտական տվեալներու համաձայն, աւկատանձն կը մշակեն մ.թ.ա. 3-րդ հազարամեակէն ի վէր։
  • Ազդեքները պտուղը կ'անուանէին աուակատլ («անտառային իւղ»)։
  • 1553 թուականին աւկատանձն առաջին անգամ կը յիշատակուէ Փետրո Սիեզա դե Լեոնի[4] (սպաներէն՝ Pedro Cieza de Leon) «Փէրուի ժամանակագրութիւն» գիրքին մէջ։
Կիրառումը Ազդեքներու Կողմէ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պերնարտինիո տէ Սահակունը (սպաներէն՝ Bernardino de Sahagun) 1576-ին իր «Նոր Սպանիոյ գործերու ընդհանուր պատմութիւն» (սպաներէն՝ Historia general de las cosas de Nueva España) հիմնարար աշխատութեան մէջ նշած է աւկատանձի բժշկական նշանակութեան մասին, եւ եկած է այն եզրակացութեան, որ աւկատանձն ունի մեծ նշանակութիւն, ատկէ պատրաստուած խառնուրդները կ'օգտագործեն որպէս մազի օճառ թեփի դէմ, իսկ անոր պտուղները խորհուրդ չի տար որ տայ կերակրող մայրերուն։ Ըստ հնագոյն Ազդեքական աւանդազրոյցի՝ աւկատանձին կորիզը հնդիկներուն նուիրած է Աստուած մը՝ անոնց խոստանալով մշտապէս փրկել քաղցէն։ Կորիզէն կ'աճի մեծ բարձրութեան հասնող մշտադալար ծառ, որու բերքառատ ճիւղերը ծանրութենէն կը թեքուին ցած։ Ազդեքները, համտեսելով այդ աստուածային ընծան, կը փրկուէին սովէն։ Կաղապար:Մեջբերում Կաղապար:Ֆոտոշարք

Արդիւնաբերական Մշակում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւկատանձը կը մշակեն բազմաթիւ արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային երկիրներուն մէջ՝ (Միացեալ Նահանգներ, Պրազիլ, Ափրիկէ, Իսրայէլ)։ Մէկ ծառէն կը հաւաքեն մօտաւորապէս 150-200քկ բերք։ Գոյութիւն ունին աւկատանձի 400 տեսակներ։ Եւրոպայի մէջ աւկատանձը կրնան ձեռք բերել ամբողջ տարուայ ընթացքին։

2013-ին խոշորագոյն աւկատանձ արտադրող երկիրները[5]
 Տեղ  Երկիր  Քանակ 
(թոներով)
   1 Flag of Mexico.svg Մեքսիքա 1 467 837
   2 Flag of the Dominican Republic.svg Տոմինիքա 387 546
   3 Flag of Colombia.svg Քոլամպիա 303 340
   4 Flag of Peru.svg Փէրու 288 387
   5 Flag of Indonesia.svg Ինտոնեզիա 276 311
   6 Flag of Kenya.svg Քենիա 191 505
   7 Flag of the United States.svg Միացեալ Նահանգներ 175 226
   8 Flag of Chile.svg Չիլի 164 750
   9 Flag of Brazil.svg Պրազիլ 157 482
   10 Flag of Rwanda.svg Ռուանտա 148 823
    Աշխարհ    4 717 103
Աւկատանձն Որպէս Տնային Բոյս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Սերմերու ցանելու ձեւերը
Աւկատանձի 2 շաբաթական աճիլը

Աւկատանձին ծիլերը տնկելով կը դնեն բաւական խոր հողին մէջ, խորութիւնը՝ 2-3սմ։ Մի քանի տարուայ ընթացքին բարձրութիւնը կրնայ հասնիլ 1 մեթրի։ Սերմը ցանելու համար անհրաժեշտ է սերմի վրայ փոքր անցքեր ընել, անցքերուն մէջ դնել փայտեայ ձողիկներ։ Ձողիկները կը ծառայեն որպէս սիւներ, որու շնորհիւ պտուղը կը մնայ ջուրի մակերեսին։ Շուտով կ'առաջանան արմատները, երբ անոնք կ'ըլլան բաւարարապէս երկար, պտուղը կարելի է դնել հողին մէջ։ Սերմը կարելի է նաեւ դնել խոնաւ բամպակի մէջ, եւ անընդհատ այն խոնաւցնել։ Երբ սերմը կը բաժնուի երկու մասի՝ կարելի է դնել հողին մէջ։ Մի քանի օրէն կամ շաբաթէն՝ այն կը ծաղկի։

Գիւղտնտեսական Նշանակութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բոյսին աճի համար անհրաժեշտ է որեւէ վայր, որ կը պաշտպանէ անոր ուժեղ քամիներէ։ Աւկատանձի աճման համար հողը պետք է բերրի ըլլայ, լաւ պարարտացուած։ Պտղաբերման համար անհրաժեշտ է խոնաւութիւն։ Աւկատանձը չի դիմանար ոչ ցուրտին, ոչ ալ երաշտին։ [2]. Սենեակային պայմաններուն մէջ աւկատանձը պետք է պահել լուսաւոր վայրերու մէջ (ամռան՝ տաք, ձմռան՝ զով), ջրել չափաւոր։

Աւկատանձի պտուղը

Խոհանոցին Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւկատանձն իր ջերմուժներու պարունակութեամբ կը գերազանցէ հաւկիթն ու միսը։ Աւկատանձի պտուղը համտեսելով կը բարձրանայ տրամադրութիւնը, հիւանդութենէ հիւծած յօրինածքին կ'օգնէ վերականգնել կենսական ուժերը։ Պետք է հիշել, որ կտրատած աւկատանձի միջուկի վրայ պետք է կիտրոնաթթու լեցնել, քանի որ պտուղը կտրատելէ ետք կը մգանուի եւ ոչ ախորժաբեր տեսք կը ստանայ։ Որպէս սնունդ՝ կ'օգտագործուի միայն միջուկը։ Ջիղերու վնասման բուժման համար՝ աւկատանձի միջուկին կ'աւելցնեն բանջարեղէնային հիւթեր՝ լոլիկի, ստեպղինի կամ շաղգամէ 1/2 յարաբերութեամբ. կ'օգնէ զարկ-երակային ճնշման նուազեցմանը։ Աւկատանձը կրնայ դիւրազգացական (allergic) հակազդումներ առաջացնել, բացի այդ՝ աւկատանձն ունի գիրցնող յատկութիւն։

Աւկատանձ
Աւկատանձի Սննդարար Արժէքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

100 կրամ աւկատանձը 118մկ ջերմուժ ունի։ Այն կը պարունակէ՝ K կենսանիւթ` 14,6 մկ, կալիում` 437,27 մկ, ֆոլաթթուային աղեր` 45,19 մկ, B6 կենսանիւթ ` 0,2 մկ, C կենսանիւթ` 5,77 մկ, պղինձ` 0,19 մկ, մանրաթել՝ 3,65 մկ։

Թեթեւ Ուտեստներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • 3 հատ աւկատանձ (առանց կորիզի) հարիչով լաւ խառնել, աւելցնել 1 կիտրոնի հիւթ, 3 ճաշի դգալ ձիթապտուղի իւղ, աղ, սեւ եւ կարմիր (աղացած) պղպեղ (ըստ ցանկութեան)։
  • 2 հատ դեղնասպիտակաւուն աւկատանձի միջուկը կտրատել խորանարդիկներով, աւելցնել 1 կիտրոնի հիւթ, աղ եւ պղպեղ։ Վերցնել 400 կրամ ծովախեցգետնի միսը, վրայէն լեցնել աւկատանձի խիւսը (փիւրէ) եւ շարել աւկատանձը, ծածկել մետաղաթաղանթով եւ դնել սառնարանին մէջ։ Պատրաստի սննդարար ուտեստեղենը զարդարել սամիթի ճիւղերով։
Տուրմէ եւ աւկատանձէ օշարակ
Մրգի սննդային արժէքը
(100 գ Ցելիւլոզ)
կալորիա 160 ԿԿալ[6]
Ճարպեր մինչեւ 30կ
Սպիտակուցներ 1,6—2,1կ
դիետիկ մանրաթել 3,65 մկ
կալիում 437,27 մկ
Մեղր 0,19 մկ
Ֆոլիային թթու 45,19 մկ
կենսանիւթ К 14,6 մկ
կենսանիւթ С 5,77 մկ
կենսանիւթ В6 0,2 մկ

Աւկատանձի Բժշկական Նշանակութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւկատանձի պտուղներու մէջ պարունակուող ֆոլաթթուն կը նուազեցնէ մաղձաճարպի (cholesterol) մակարդակը արեան մէջ։ Աւկատանձն կը կիրառէ որպէս նախապահպանութիւն՝ սակաւարիւնութեան, աղեստամոքսային համակարգի հիւանդութիւններու, ստամոքսաբորբի, ջղային վիրաւորման հիվանդութեան, շաքարախտի դէպքքերու ընթացքին։ Կը լաւացնէ տեսողութիւնը, հիշողութիւնը եւ կրճատում սիրտ-անոթային հիվանդութիւններու զարգացումը։ Աւկատանձի կճեպը երբեմն կ'օգտագործեն արիւնալոյծ հիւանդութեան ժամանակ։ Կճեպները ունին որդաթափ հատկութիւն։ Կենսանիւթ E-ն կը հարստացնէ պտուղը թթուածինով՝ պաշտպանելով մաշկի բջիջները, F-ը՝ կ'ապահովէ մազերու եւ մաշկի առողջ վիճակը։ Պղինձը կը կանխէ անեմիան՝ սակաւարիւնութիւնը, երկաթը արիւնաստեղծ կարեւոր նիւթ մըն է, կենսանիւթ B2-ը կը մասնակցի արեան կարմիր գնդիկներու առաջացմանը։ Որպէս կալիումի աղբիւր՝ կը կարգաւորէ արեան ճնշումը։ Ավելի շատ կալիում կը պարունակէ, քան պանանը։ Աւկատանձն մարմնի երիտասարդութեան եւ առողջութեան աննկարագրելի աղբիւր է։ Մենք հնարաւորութիւն չունինք այդ պտուղի տերեւները օգտագործելու, բայց աւկատանձի հայրենիքին մէջ այն կ'օգտագործեն տարբեր հիւանդութիւններու բուժման համար։ Աւկատանձի տերեւները կը ծամեն լինտերու հիւանդութեան դէպքին մէջ։ Շոգեխաշած տերեւները կ'օգտագործեն վերքերու ապաքինման ժամանակ, իսկ տաք վիճակին մէջ տերեւները կը տեղադրեն ճակատին, այդ միջոցը կը թեթեւացնէ նեարդացաւը։

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ա. Ա. Ղուլեան, Կ. Վ. Բալաեան, Բուսանուններու հայերէն, ռուսերէն, լատիներէն բառարան, Երեւան, 2013
  2. 2,0 2,1 2,2 Ботаника, 2006
  3. Агакат // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (см. раздел Ссылки).
  4. «Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Первая. — Киев, 2008 (пер. А. Скромницкий)»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2012-07-09-ին 
  5. ՄԱԿ-ի պարէնի եւ գիւղտնտեսութեան կազմակերպութիւն [1], Վերցուած է 2015 Մարտ 9-ին
  6. Basic Report: 09037, Avocados, raw, all commercial varieties // National Nutrient Database for Standard Reference / Agricultural Research Service / United States Department of Agriculture.(անգլ.)

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]