Արարատեան բարբառ
Արարատեան Բարբառ, նաեւ յայտնի որպէս Երեւանի Բարբառ‘ Արեւելահայերէն բարբառ մըն է, որ կը խօսուի Արարատեան Դաշտի եւ շրջակայքը։ Անիկա հիմք ծառայեց Աշխարհաբար երկու կանոնարկուած ձեւերէն մէկուն՝ արդի Արեւելահայերէնին։ Գրաբար բառերը, ինչպէս նաեւ հայկական բնիկ բառերը, որոնք վկայուած չեն գրաբար մէջ, Արարատեան բարբառի բառապաշարի զգալի մաս մը կը կազմեն[1]: Պատմութեան ընթացքին, բարբառը ազդուած է քանի մը լեզուներէ, յատկապէս Ռուսերէնէն եւ Պարսկերէնէն, եւ փոխառեալ բառերը այսօր զգալի ներկայութիւն ունին անոր մէջ։ Այսօր անիկա հայկական ամէնէն տարածուած բարբառն է:
Այսօր, Արարատեան բարբառը, որ խօսակցական Արեւելահայերէնի հիմքն է[2], կը խօսուի Արարատեան Դաշտի բոլոր բնիկ բնակիչներուն կողմէ։ Ասկէ զատ, Հայաստանի, Արցախի Հանրապետութիւնի եւ Վրաստանի Սամցխէ-Ճաւախք շրջանին մէջ բոլոր բարբառները ազդուած են Արարատեան բարբառին կանոնարկուած ձեւէն՝ կրթական համակարգին միջոցաւ[3]: Վերջին հայ գաղթականներուն մեծ մասը, որոնք 1980-ականներու վերջերէն ի վեր գաղթած են օտար երկիրներ, կը խօսին Արարատեան բարբառը[4]:
Անուն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Պատմականօրէն, անիկա ծանօթ էր որպէս՝ Արարատեան բարբառ, քանի որ կը խօսուի Արարատեան դաշտին մէջ։ 19-րդ դարուն, ջանքեր թափուեցան արդի գրական հայերէն լեզու մը ստեղծելու։ 1841-ին, հայ գրող Խաչատուր Աբովեան աւարտեց իր «Վէրք Հայաստանի» վէպը, որ գրուած էր Արարատեան բարբառով։ Բարբառին կարեւորութիւնը բարձրացաւ 1918-ին, երբ Երեւան դարձաւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնի մայրաքաղաքը։ Արեւելահայերէն լեզուն եւ Արարատեան բարբառը մեծապէս ազդուած են ռուսերէն լեզուէն[3]:
Պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Արարատեան բարբառը առաջին անգամ գրութեան մէջ կը յայտնուի 13-րդ դարուն՝ Վարդան Բարձրաբերդցիի գրութիւններուն մէջ։ 17-րդ դարու հայ վաճառականը՝ Նախիջեւանէն, Զաքարիա Ագուլեցի (1630–1691)[5], որ օրագրութիւն կը պահէր, նաեւ Արարատեան բարբառով գրեց, թէեւ իր տեղական բարբառին որոշ ազդեցութեամբ։ Արարատեան բարբառին համար առաջին գրաւոր աղբիւրներէն են Հայկական տպագրութիւն (Հաշուողականութեան Արհեստը), հրատարակուած Մարսէյլի մէջ, 1675-ին, եւ պարզաբանութիւն (Պարզեցում), հրատարակուած Վենետիկի մէջ, 1687-ին[6]:
Երեւանի մէջ խօսուած պատմական բարբառը սովորաբար կը յիշատակուէր որպէս՝ Արարատեան, քանի որ Երեւան կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ։ Արարատեան բարբառը տարածուած էր, հարուստ բառապաշարով եւ արտասանութեամբ, որ նման էր Գրաբար։ Ասոնք այն գործօններն էին, որ ապագայ հայկական մայրաքաղաքին բարբառին յատուկ կարգավիճակ տուին։ Անիկա կ'օգտագործուէր որպէս հիմք
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ https://arar.sci.am/dlibra/publication/41982/edition/37595/content
- ↑ Dana Leo Paul, խմբգր․ (2011)։ World encyclopedia of entrepreneurship։ Elgar original reference։ Cheltenham, U.K Northampton, Mass, USA: Edward Elgar։ ISBN 978-1-84980-845-3
- 1 2 Mattheier Klaus J., Dittmar Norbert, Ammon Ulrich (2006)։ Sociolinguistics: an international handbook of the science of language and society։ Handbooks of linguistics and communication science (2nd completely rev. and extended ed հրտրկթն․)։ Berlin New York: Wlater de Gruyter։ ISBN 978-3-11-018418-1
- ↑ Samkian, Artineh (2007). Constructing Identities, Perceiving Lives: Armenian High School Students' Perceptions of Identity and Education. Los Angeles: University of California. p. 126.
- ↑ Bardakjian Kevork B. (2000)։ A reference guide to modern Armenian literature, 1500-1920: with an introductory history։ Detroit: Wayne State University Press։ ISBN 978-0-8143-2747-0
- ↑ https://archive.today/20130302194157/http://hayeren.hayastan.com/st.php?st=st27arm.html