Ապտիւլ Համիտ Բ

Ապտիւլ Համիտ Բ.; օսման.՝ عبد الحميد ثانی
	Օսմանեան կայսրութեան սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ
Ծննդեան անուն	Ապտիւլ Համիտ խան
Նաեւ յայտնի է իբրեւ	«Կարմիր Սուլթան»; «Մարդասպան Սուլթան»
Ծնած է	21 Սեպտեմբեր 1842[…]
Ծննդավայր	Կոստանդնուպոլիս
Մահացած է	10 Փետրուար 1918[…] (75 տարեկանին)
Մահուան վայր	Սէլանիկ (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ
Քաղաքացիութիւն	Օսմանեան
Ազգութիւն	Օսմանցի (Թուրք)
Մայրենի լեզու	Օսմաներէն
Կրօնք	Իսլամ
Կոչում	Սուլթան, Խալիֆա
Կարողութիւն	Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն Եըլտըզի քով
Մասնագիտութիւն	գերիշխան
Գործունէութիւն	«Համիտեան բռնապետութիւն», «Համիտիէ» հեծելագունդերու կազմակերպում
Վարած պաշտօններ	Օսմանեան կայսրութեան Սուլթան (1876-1909)
Ամուսին	Mediha Nazikeda Kadın?, Nurefsun Kadın?, Bedrifelek Kadın?, Bidar Kadın?, Azize Dilpesend Kadın?, Mezidemestan Kadın?, Emsalinur Kadın?, Müşfika Kadın?, Sazkar Hanım?, Peyveste Hanım?, Fatma Pesend Hanım?, Behice Hanım? և Saliha Naciye Kadın?
Ծնողներ	Հօրեղբայրը՝ Ապտիւլ Ազիզ. ախպարները՝ Մուրատ Ե. եւ Մէհմէտ Րէշատ Ե.
Երեխաներ	Օլիվիա Պինթ, Շեհզատէ Մուհամմէտ Սելիմ, Զեքիե Սուլթան?, Ֆաթիմա Նայիմե?, Նայիլե Սուլթան?, Մեհմեդ Բուրնահեդդին?, Շադիե Սուլթան?, Համիդ Այշե Սուլթան?, Ռեֆիա Էյուբ?, Աբդ ալ-Ռահիմ Հայրի?, Մեհմեդ Աբիդ Էֆենդի?, Hatice Sultan?, Մեհմեդ Աբդուլքադիր էֆենդի?, Շեհզատէ Ահմէտ Նուրի և Şehzade Ahmed Nureddin?
	Ստորագրութիւն;
	Ծանօթագրութիւններ; Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա

Ապտիւլ Համիտ Բ. (օսմ. عبد الحميد ثانی‎ — ՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի; 21 Սեպտեմբեր 1842(1842-09-21)^[1]^[2]^[3]^[…], Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն^[7] - 10 Փետրուար 1918(1918-02-10)^[4]^[1]^[5]^[…], Պէյլերպէյի Պալատ, Սկիւտար, Պոլսոյ վիլայէթ, Օսմանեան Կայսրութիւն^[7])՛ Օսմանեան կայսրութեան սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի^[8]: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «Կարմիր Սուլթան^[9]^[10]^[11]^[12]^[13]» եւ «Մարդասպան Սուլթան^[13]» մականունները։

Ծագում Եւ Ընտանիք

Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան Ապտիւլ Մէճիտ Ա.-ի եւ անոր կնոջ՝ Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտիի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան Ապտիւլ Ազիզ^[13]։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր մեծ եղբայրը՝ սուլթան Մուրատ Ե.-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան Մէհմէտ Րէշատ էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ^[10]։

Կենսագրութիւն

Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ Ապտիւլ Ազիզ, մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ Մուրատ, գահը կորսնցուցած էր^[13]: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը^[13]: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր^[13]։

Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «համիտեան բռնապետութիւն»^[14]^[15], ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր Եըլտըզի պալատին մէջ^[13]։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ^[13]: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները^[13]:

Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «Համիտիէ» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար^[16]: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով^[13]։

Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ

Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով^[13]։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու հայոց մեծ կոտորածները, որոնք սկսան Սասունէն եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ^[13]։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան^[17]։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ Կլատսթօն իրեն անուանեց «Մարդասպան սուլթան»^[13]: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։

Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ

Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները^[13]։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը^[13]։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն^[9]։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան^[9]։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին^[13], որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը^[13], կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։

Գահընկեցութիւն Եւ Մահը

1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ^[10]։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ^[10]։

Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ

XXI. դարու սկիզբը, նախագահ Էրտողանի իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. անձի պաշտամունք՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը^[18]։

Շարժապատկերային մարմնաւորումներ

«Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։

Ծանօթագրութիւններ

1 2 3 4 Encyclopædia Britannica
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
1 2 Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19446818'></a>
1 2 Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324'></a>
1 2 Абдул-Хамид II // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
1 2 Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168'></a>
↑ Lundy D. R. The Peerage
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #118646435 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
↑ Թէոդիկ Արշակուհի (1911)։ Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ (հայերեն)։ Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan
1 2 3 Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի (հայերեն)։ Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան։ 1910
1 2 3 4 Biwrat Smbat (1912)։ Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ (հայերեն)։ Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ
↑ Mgrdichian Thomas (1919)։ Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները (հայերեն)։ Կ. Գիհանիան
↑ Չալխուշեան Գր (1909)։ Հացի կտոր զէյթունցուն (հայերեն)։ Ա. հ.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Driault Edouard (1913)։ Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ (հայերեն)։ Տպագր. Կիւթէմպէրկ
↑ Mushegh Archbishop (1916)։ Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ (հայերեն)։ Տպարան "Ազգ"ի
↑ Գասապեան Մինաս Գ (1913)։ Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով (հայերեն)։ Ազատամարտ
↑ Lynch Harry Finnis Blosse (1914)։ Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ (հայերեն)։ Տպագր. Ռ. Սագաեան
↑ Barby Henry (1919)։ Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան (հայերեն)։ Tpagr. H. Asaturean
↑ https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q615699"_data-entity-id="Q5375741">[http://global.britannica.com/biography/Abdulhamid-II_Encyclopædia_Britannica]<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741"></a></div>-1] 1 2 3 4 Encyclopædia Britannica
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q13136"_data-entity-id="Q237227">[[:de:s:Brockhaus_Enzyklopädie|Brockhaus_Enzyklopädie]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q19446818|F.A._Brockhaus]],_1796.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19446818"></a></div>-2] 1 2 Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19446818'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q615699"_data-entity-id="Q3407324">[[:hr:Opća_i_nacionalna_enciklopedija|Proleksis_enciklopedija]],_[[:hr:Opća_i_nacionalna_enciklopedija|Opća_i_nacionalna_enciklopedija]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_2009.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324"></a></div>-3] 1 2 Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q17378135">Абдул-Хамид_II_//_[[:ru:Большая_советская_энциклопедия_(третье_издание)|Большая_советская_энциклопедия]]:_[в_30_т.]<span_class="wef_low_priority_links">_—_3-е_изд._—_<span_title="Москва"_style="border-bottom:_1px_dotted;_cursor:_help;_white-space:_nowrap">М.</span>:_[[:ru:Большая_российская_энциклопедия_(издательство)|Советская_энциклопедия]],_1969.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135"></a></div>-4] 1 2 Абдул-Хамид II // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q13136"_data-entity-id="Q2664168">[http://www.enciclopedia.cat/enciclop%C3%A8dies/gran-enciclop%C3%A8dia-catalana/EC-GEC-0000167.xml_Gran_Enciclopèdia_Catalana]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:ca:Grup_Enciclopèdia|Grup_Enciclopèdia]],_1968.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168"></a></div>-5] 1 2 Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127_citetype_Q33270056_citetype_Q7094076"_data-entity-id="Q21401824"><i_class="wef_low_priority_links">[[:d:Q67129259|Lundy&nbsp;D.&nbsp;R.]]</i>_The_Peerage<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824"></a></div>-6] Lundy D. R. The Peerage
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524"_data-entity-id="Q36578"><i_class="wef_low_priority_links">[[:Գերմանիոյ_Ազգային_Գրադարան|Deutsche_Nationalbibliothek]]</i>_[http://d-nb.info/gnd/118646435/_Record_#118646435]_//_[[:de:Gemeinsame_Normdatei|Gemeinsame_Normdatei]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_2012—2016.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578"></a></div>-7] 1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #118646435 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

[8] Թէոդիկ Արշակուհի (1911)։ Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ (հայերեն)։ Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan

[:0-9] 1 2 3 Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի (հայերեն)։ Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան։ 1910

[Biwrat-10] 1 2 3 4 Biwrat Smbat (1912)։ Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ (հայերեն)։ Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ

[11] Mgrdichian Thomas (1919)։ Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները (հայերեն)։ Կ. Գիհանիան

[12] Չալխուշեան Գր (1909)։ Հացի կտոր զէյթունցուն (հայերեն)։ Ա. հ.

[Driault-13] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Driault Edouard (1913)։ Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ (հայերեն)։ Տպագր. Կիւթէմպէրկ

[14] Mushegh Archbishop (1916)։ Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ (հայերեն)։ Տպարան "Ազգ"ի

[15] Գասապեան Մինաս Գ (1913)։ Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով (հայերեն)։ Ազատամարտ

[16] Lynch Harry Finnis Blosse (1914)։ Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ (հայերեն)։ Տպագր. Ռ. Սագաեան

[17] Barby Henry (1919)։ Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան (հայերեն)։ Tpagr. H. Asaturean

[18] ttps://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]