Jump to content

Անտրէ Օտրիկուր

Անտրէ Օտրիկուր
ֆրանսերէն՝ André-Georges Haudricourt
Ծնած է 17 Յունուար 1911(1911-01-17)[1][2][3][…]
Ծննդավայր Փարիզ[3]
Մահացած է 20 Օգոստոս 1996(1996-08-20)[1][2][3] (85 տարեկանին)
Մահուան վայր Փարիզ[3]
Քաղաքացիութիւն  Ֆրանսա
Ուսումնավայր Գյուղատնտեսության ազգային ինստիտուտ?[3] և Նոր Սորբոն համալսարան - Փարիզ III?[4]
Մասնագիտութիւն մարդաբան, լեզուաբան, ethnobotanist, աշխարհագրագէտ, ազգագրագէտ, գյուղատնտեսական ինժեներ, ուսումնասիրող և բուսաբան
Աշխատավայր Գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոն?, École française d'Extrême-Orient?, Բնական պատմության ազգային թանգարան? և Փարիզի Դեկարտի համալսարան?[5]
Վարած պաշտօններ Գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոնի հետազոտությունների գծով տնօրեն?
Անդամութիւն AAEALO?

Անտրէ Օտրիքուր (ֆրանսերէն՝ André-Georges Haudricourt, 17 Յունուար 1911(1911-01-17)[1][2][3][…], Փարիզ[3] - 20 Օգոստոս 1996(1996-08-20)[1][2][3], Փարիզ[3]), ֆրանսացի լեզուաբան[6]:

Կենսագրութիւն[7]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ան մեծցած է իր ծնողաց ագարակին մէջ՝ Փիքարտիի հեռաւոր շրջանի մը մէջ: Վաղ մանկութենէն ան հետաքրքրուած էր արհեստագիտութեամբ, բոյսերով եւ լեզուներով: 1928-ին պաքալորիան ստանալէ ետք, հայրը խորհուրդ տուաւ իրեն ընդունուիլ Երկրագործութեան ազգային հիմնարկ՝ յուսալով, որ ան վարչական ոլորտին մէջ հեղինակաւոր պաշտօն մը կը ստանձնէ: Սակայն, վկայական ստանալու ատեն (1931), Օտրիքուր ստացաւ ամբողջ տարեշրջանի ամենացածր նիշը: Ի տարբերութիւն իր հասակակիցներուն, ան հետաքրքրուած չէր արդի գործիքներու եւ արհեստագիտութեան տարածումով, այլ աւանդական արհեստագիտութեան, հասարակութիւններու եւ լեզուներու հասկացողութեամբ: Ան Փարիզի մէջ հետեւեցաւ աշխարհագրութեան, հնչիւնաբանութեան, ազգաբանութեան եւ կենետիկայի դասախօսութիւններուն: Մարսէլ Մոս ապահովեց նիւթական աջակցութիւն, որպէսզի ան մէկ տարիով երթայ Լենինկրատ՝ կենետիկայի ուսումնասիրութիւնները շարունակելու Նիկոլայ Վավիլովի մօտ, որուն դասախօսութիւններուն մեծ հետաքրքրութեամբ հետեւած էր Երկրագործութեան ազգային հիմնարկին մէջ:

1940-ին, Օտրիքուրին պաշտօն տրուեցաւ Գիտական հետազօտութիւններու ազգային նորակազմ կեդրոնին (CNRS) բուսաբանութեան բաժանմունքին մէջ, սակայն ան հիւսաթափ եղաւ հոն կատարուող հետազօտութիւններէն, որոնք կը յենէին անշարժ դասակարգումներու վրայ՝ փոխանակ կենետիկայի[8] նոր զարգացումները որդեգրող էվոլիւցիոն (զարգացման) հայեցակէտի: 1940 Օգոստոսին, լեզուաբան Մարսէլ Քոէն (Marcel Cohen), նախքան Դիմադրութեան շարժման միանալը, Օտրիքուրին վստահեցաւ լեզուաբանական իր գրադարանը[9], որովհետեւ կը վախնար, որ գերմանական գրաւիչ բանակը կրնայ գրաւել զայն: Ասիկա առիթ տուաւ Օտրիքուրին, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին լայնածաւալ ընթերցումներ կատարէ լեզուաբանութեան մէջ: Միեւնոյն ատեն, ան արեւելեան կենդանի լեզուներու ազգային դպրոցին մէջ (École nationale des langues orientales vivantes) ուսանեցաւ ասիական լեզուներ:

1945-ին, Օտրիքուր որոշեց CNRS-ի բուսաբանութեան բաժանմունքէն փոխադրուիլ լեզուաբանութեան բաժանմունք: 1947-ին ան ներկայացուց ռոմանական լեզուներու մասին տոքթորական ատենախօսութիւն մը (ղեկավարութեամբ՝ Անտրէ Մարթինէի / André Martinet): Անսովոր ու ոչ-արձանագրուած այս ատենախօսութիւնը չընդունուեցաւ երկու քննիչներուն (Ալպէր Տոզա / Albert Dauzat եւ Մարիօ Ռոքս / Mario Roques) կողմէ, եւ հետեւաբար Օտրիքուրին չարտօնուեցաւ դասաւանդել Բարձրագոյն ուսմանց գործնական դպրոցին մէջ (École pratique des hautes études): Փոխարէնը, Օտրիքուր կամաւորագրուեցաւ աշխատելու Հանոյի Ծայրագոյն Արեւելքի ֆրանսական դպրոցին մէջ (École française d'Extrême-Orient) 1948-էն 1949: Հոն ան կարողացաւ հստակեցնել ասիական լեզուներու պատմական հնչիւնաբանութեան հարցերը եւ մշակել լեզուական փոփոխութիւններու ընդհանուր մոտելներ:

Ան, ձախակողմեան հայեացքներ ունեցող այլ գործընկերներու հետ (Էլենա Քասէն, Մաքսիմ Ռոտինսոն, Մորիս Կոտելիէ, Շարլ Մալամուտ, Ժան-Փոլ Պրիսոն, Ժան Եոյոտ, Ժան Պոտերօ), մասնակցեցաւ Ժան-Փիէռ Վերնանի կազմակերպած մարքսիստական հետազօտական խումբին: Այս խումբը կազմակերպչական ձեւ ստացաւ 1964-ին, երբ ստեղծուեցաւ Հին հասարակութիւններու համեմատական հետազօտութիւններու կեդրոնը, որ աւելի ուշ դարձաւ Լուի Ժերնէի կեդրոն (Centre Louis Gernet)՝ աւելի շատ կեդրոնանալով Հին Յունաստանի ուսումնասիրութեան վրայ[10]:

Գիտական հետազօտութիւններու ազգային կեդրոնին (CNRS) ներսը, Օտրիքուր 1976-ին համահիմնեց հետազօտական կեդրոն մը, որուն նպատակն էր ուսումնասիրել քիչ փաստագրուած լեզուները իրենց մշակութային միջավայրին մէջ՝ միաւորելով ազգաբանական եւ լեզուաբանական աշխատանքը. ասիկա LACITO հետազօտական կեդրոնն էր (Langues et Civilisations à Tradition Orale — Բանաւոր աւանդոյթով լեզուներ եւ քաղաքակրթութիւններ)[11]:

Գործունէութիւն[12]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեթոտաբանական նպաստներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օտրիքուր կը համարուի պատմական հնչիւնաբանութեան մէջ «համաժամանակեայ-տարաժամանակեայ (panchronic) ծրագիր»ի հիմնադիրը[13]:

Ձայնաստիճանացում (Tonogenesis)

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինարէնի, վիէտնամերէնի եւ արեւելաասիական այլ լեզուներու պատմութեան անոր ուսումնասիրութիւնը կը յենի ռահվիրայական ակնարկներու վրայ: Ան հստակեցուց, թէ ինչպէս անձայնաստիճան լեզու մը կրնայ դառնալ ձայնաստիճանաւոր (tonal): «De l'origine des tons en vietnamien» (Վիէտնամերէնի մէջ ձայնաստիճաններու ծագումը) աշխատութիւնը կը բացատրէ ձայնաստիճանացումը (tonogenesis) վիէտնամերէնի եւ արեւելեան ու հարաւարեւելեան ասիական բազմաթիւ այլ լեզուներու մէջ, ճանապարհ հարթելով Մայրցամաքային Հարաւարեւելեան Ասիոյ լեզուներու (ինչպէս՝ նախա-սինօ-թիպէթեան եւ նախա-թայերէն) անձայնաստիճան նախնիներու վերակազմութեան համար: Ձայնաստիճանային համակարգերու զարգացման եւ էվոլիւցիոյ (զարգացման) աւելի համապարփակ բացատրութիւն մը Օտրիքուրի կողմէ հրատարակուեցաւ 1961-ին[14]:

Այլ նպաստներ՝ հին չինարէնի վերակազմութեան մէջ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին չինարէնի պատմական հնչիւնաբանութեան վերակազմութեան ոլորտին մէջ Օտրիքուրի հիմնական ժառանգութիւնները, ձայնաստիճանացման անոր սիսթեմաթիք (համակարգուած) բացատրութենէն զատ, վերջնական *-'-ի, ինչպէս նաեւ շրթնա-քմայիններու (labiovelars) անոր վերակազմութիւններն են[15]:

Օտրիքուր հստակեցուց «Տաղերու Գիրք»ին (Book of Odes) մէջ գտնուող յանգաւորման քանի մը օրինաչափութիւններ: Վերջնական պայթականներով /-p -t -k/ բառերը կը յանգին «մեկնող ձայնաստիճան» (չինարէն՝ 去聲, փինյին՝ qùshēng) ունեցող բառերու հետ՝ ըստ միջին չինարէնի իրենց արտասանութեան: Օրինակ, zhà 乍 եւ zuó 昨 շարքի բառերը (միջին չինարէն՝ համապատասխանաբար *dzraeH եւ *dzak) կը յանգին, ինչպէս որ կը յանգին bì 敝 եւ piē 瞥 շարքի բառերը (*bjiejH եւ *phiet): Ասիկա մղեց Քարլկրենին (Karlgren) վերակազմելու վերջնական ձայնեղներու շարք մը՝ /*-d/, /*-g/ եւ (որոշ պարագաներու) /*-b/: Օտրիքուրի տեսութիւնը, որ կը հաստատէ, թէ մեկնող ձայնաստիճանը կը բխի *-s-էն, կը բացատրէ այդ երեւոյթը: Վերջնական պայթականով բառերուն հետ յանգող մեկնող ձայնաստիճանով բառերը պէտք է վերակազմուին վերջնական *-ks, *-ts կամ *-ps կապակցութիւններով (clusters): Աւելին, պատմական ձեւաբանութեան տեսանկիւնէն, Օտրիքուրի ձայնաստիճանացման տեսութիւնը կը տանի քանի մը *-s ածանցներու (մասնաւորապէս անուանականացնող ածանցի) վերակազմութեան, որոնք կրնան ցոյց տրուիլ իբրեւ ցեղակից՝ պահպանողական սինօ-թիպէթեան լեզուներու (ինչպէս թիպէթերէնի) մէջ գտնուողներուն հետ:

Երկրորդ հիմնական կէտը անոր այն վարկածն է, թէ հին չինարէնի մէջ գոյութիւն ունէին շրթնա-քմայիններ.

«...կը թուի, թէ ուսումնասիրողները անտեսած են այն փաստը, որ "Վերլուծական Բառարան"ին մէջ որոշ յանգեր կը յայտնուին միայն քմային սկզբնատառերով (/k/, /kʰ/, /g/, /x/ եւ /ŋ/), օրինակ՝ -iʷei [MC -wej] 齊, -ʷâng [-wang] 唐, -iʷäng [-jwieng] 清, -ʷâk [-wak] 鐸, -iʷet [*-wet] 屑 եւն:» (Միջին չինարէնի վերակազմութիւնները աւելցուած են քառակուսի փակագիծերու մէջ՝ ըստ Պէքսթըրի / Baxter 1992):[16]

Այս գաղափարը աւելի ուշ գործածուեցաւ հին չինարէնի ձայնաւորներու համակարգի վերակազմութիւնը վերանայելու համար եւ հիմք ծառայեց վերջին համակարգերուն մէջ ընդհանուր եղող վեց ձայնաւորներով համակարգին[17]:

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
  2. 1 2 3 4 AlKindi (Դոմինիկյան Արևելագիտության ինստիտուտի առցանց կատալոգ)
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Хаблова Е. С. По следам Андре-Жоржа Одрикура (1911–1996), французского этноботаника, географа, агронома и лингвиста, Following traces of André-Georges Haudricourt (1911–1996), of a French ethnobotanist, geographer, agronomical engineer and linguist // Историко-биологические исследования — 2023. — Т. 15, вып. 1. — С. 79–100. — ISSN 2076-8176; 2500-1221 — doi:10.24412/2076-8176-2023-1-79-100
  4. ↑ Agence bibliographique de l'enseignement supérieur (France) Système universitaire de documentation — Montpellier: ABES, 2001.
  5. ↑ https://www.idref.fr/026916118#727
  6. ↑ ««ԵՐԵՒԱՆ» ՊԱՆԴՈԿԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԸ»։ www.jamanak.com։ արտագրուած է՝ 2026-07-31
  7. ↑ (անգլերեն) André-Georges Haudricourt, 2026-01-30, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andr%C3%A9-Georges_Haudricourt&oldid=1335670082, վերցված է 2026-08-03
  8. ↑ Haudricourt, André-Georges, and Pascal Dibie, Les Pieds Sur Terre (Paris: Métailié, 1987), p. 73
  9. ↑ Dibie, Pascal (1987). Les Pieds sur terre (Down to earth). A.M. Métailié. p. 74.
  10. ↑ "Vernant Jean-Pierre". www.ex-pcf.com. Retrieved 2022-01-25.
  11. ↑ See a collection of articles (in French) edited by former LACITO members Luc BOUQUIAUX and Jacqueline M.C. THOMAS: "L'ethnolinguistique - Haudricourt et nous, ses disciples", Saint-Martin-au-Bosc: SELAF, 2013, 157 pp.
  12. ↑ (անգլերեն) André-Georges Haudricourt, 2026-01-30, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andr%C3%A9-Georges_Haudricourt&oldid=1335670082, վերցված է 2026-08-03
  13. ↑ Haudricourt, André-Georges, Wouter Dessein, and Pierre Swiggers. 1997. Les conditions d'apparition et de disparition, c'est ça, à mon avis, le scientifique: Entretien Avec André-Georges Haudricourt. In Languages and Linguistics: Aims, Perspectives, and Duties of Linguists. Interviews with André-Georges Haudricourt, Henry M. Hoenigswald and Robert H. Robins, edited by Pierre Swiggers. Leuven/Paris: Peeters.
  14. ↑ Haudricourt, André-Georges. 1961. Bipartition et tripartition des systèmes de tons dans quelques langues d'Extrême-Orient. Bulletin de la Société de Linguistique de Paris 56 (1): 163–80. English translation by Christopher Court: Two-way and Three-way Splitting of Tonal Systems in Some Far Eastern Languages. In Tai Phonetics and Phonology, edited by Jimmy G. Harris and Richard B. Noss, 58–86. Bangkok: Central Institute of English Language, Mahidol University, 1972.
  15. ↑ Haudricourt, André-Georges. 1954. Comment reconstruire le chinois archaïque. Word 10(2/3): 351–364. English translation by Guillaume Jacques: How to reconstruct Old Chinese.
  16. ↑ Baxter, William H. 1992. A Handbook of Old Chinese Phonology. Trends in Linguistics Studies and Monographs 64. Berlin: Mouton de Gruyter.
  17. ↑ Zhèngzhāng Shàngfāng 郑张尚芳, Shànggǔ Yīnxì 上古音系 [The Sound System of Old Chinese], Shànghǎi: Shànghǎi Jiàoyù 上海教育出版社, 2003.
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Անտրէ_Օտրիկուր&oldid=253144» էջէն