Jump to content

Անտրէյ Պելի

Անտրէյ Պելի
Ծննդեան անուն ռուս.՝ Борис Николаевич Бугаев[1]
Նաեւ յայտնի է իբրեւ Андрей Белый
Ծնած է 14 (26) Հոկտեմբեր 1880[2][1][3]
Ծննդավայր Մոսկուա, Ռուսական Կայսրութիւն[1]
Մահացած է 8 Յունուար 1934(1934-01-08)[4][5][6][…] (53 տարեկանին)
Մահուան վայր Մոսկուա, Խորհրդային Միութիւն
Քաղաքացիութիւն  Ռուսական Կայսրութիւն,  Խորհրդային Միութիւն և  ՌԽՖՍՀ
Կրօնք Ուղղափառութիւն
Ուսումնավայր Մոսկվայի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետ?
Երկեր/Գլխաւոր գործ Petersburg?, The Silver Dove? և Kotik Letaev?
Մասնագիտութիւն բանաստեղծ, գրագէտ, ինքնակենսագիր, թատերագիր, գրաքննադատ, Գիտաերեւակայական ժապաւէն գրող, փիլիսոփայ, քննադատ, versology, նկարազարդող և վիպասան
Ամուսին Assja Turgenieff?
Ծնողներ հայր՝ Նիկոլայ Բուգաև?[7]
Ստորագրութիւն

Պորիս Նիքոլայեւիչ Պուկայեւ (ռուս. Бори́с Никола́евич Буга́ев, 14 (26) Հոկտեմբեր 1880[2][1][3], Մոսկուա, Ռուսական Կայսրութիւն[1] - 8 Յունուար 1934(1934-01-08)[4][5][6][…], Մոսկուա, Խորհրդային Միութիւն), ռուս գրող, քննադատ։ Առաւել ծանօթ է իր Անտրէյ Պելի (ռուս.՝ Андрей Белый Andrei Bely) գրչանունով․ ռուս եւ սովետական վիպասան, խորհրդապաշտ բանաստեղծ, տեսաբան եւ գրական քննադատ էր։ Ան նուիրեալ մարդաբան (անթրոպոսոֆ) մըն էր եւ Ռուտոլֆ Շթայնէրի հետեւորդը։ Անոր «Փեթերսպուրկ» (Petersburg, 1913/1922) վէպը Վլատիմիր Նապոքովի կողմէ նկատուած է իբրեւ արդիական (մոտեռնիստական) գրականութեան երրորդ մեծագոյն գլուխգործոցը։ Ռուսական գրականութեան ամէնակարեւոր մրցանակներէն մէկը՝ «Անտրէյ Պելիի մրցանակը» (Премия Андрея Белого), կոչուած է անոր անունով։ Անոր բանաստեղծութիւնները վերածուած են երաժշտութեան եւ կատարուած ռուս երգահան-երգիչներու կողմէ[8]։

Կեանքը եւ ասպարէզը[9]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պորիս Պուկայեւ ծնած է Մոսկուա՝ երեւելի մտաւորական ընտանիքի մը մէջ։ Հայրը՝ Նիքոլայ Պուկայեւ, ծանօթ մաթեմաթիքոս մըն էր, որ կը նկատուի Մոսկուայի մաթեմաթիքական դպրոցի հիմնադիրը։ Մայրը՝ Ալեքսանտրա Տմիթրիեւնա (ծնեալ՝ Եկորովա), ոչ միայն բարձրահամբաւ մտաւորական էր, այլեւ հասարակութեան մէջ հռչակաւոր գեղեցկուհի մը, որ հանդիսացած էր բազմաթիւ բամբասանքներու առանցքը։ Ան նաեւ դաշնակահարուհի էր եւ Պուկայեւին փոքր տարիքէն տուած է երաժշտական կրթութիւն։

Պատանի Պորիս մեծցած է Արպաթի մէջ, որ Մոսկուայի պատմական շրջաններէն է։ Ան բազմակողմանի զարգացած անձնաւորութիւն մըն էր, որուն հետաքրքրութիւններու ոլորտը կը ընդգրկէր մաթեմաթիքան, կենսաբանութիւնը, քիմիագիտութիւնը, երաժշտութիւնը, փիլիսոփայութիւնը եւ գրականութիւնը։ Պուկայեւ ուսանած է Մոսկուայի Համալսարանին մէջ։ Ան մասնակցած է ինչպէս Խորհրդապաշտական (սիմվոլիստական) շարժման, այնպէս ալ նոր-քանթականութեան ռուսական դպրոցի գործունէութեան։ Պուկայեւ մտերմացած է Ալեքսանտր Պլոքի եւ անոր կնոջ հետ․ ան սիրահարուած էր Պլոքի կնոջ, ինչ որ լարուածութիւն առաջացուց երկու բանաստեղծներուն միջեւ։ Պուկայեւ հրաւիրուած էր անոնց հարսանիքին, սակայն չկրցաւ մասնակցիլ հօր մահուան պատճառով։

Նիքոլայ Պուկայեւ քաջածանօթ էր իր ազդեցիկ փիլիսոփայական էսսէներով, որոնց մէջ ան կը քննադատէր երկրաչափութիւնն ու հաւանականութեան տեսութիւնը եւ կը պաշտպանէր ճշգրիտ վերլուծութեան առաւելութիւնները։ Հակառակ իր հօր մաթեմաթիքական նախասիրութիւններուն (կամ թերեւս ճիշդ անոնց պատճառով), Պորիս Պուկայեւ հրապուրուած էր հաւանականութեան տեսութիւնով եւ յատկապէս էնթրոփիայով՝ հասկացողութիւն մը, որուն ան հաճախ կը անդրադառնայ իր երկերուն մէջ, ինչպէս օրինակ «Քոթիկ Լէթայեւ» գործին մէջ[10]։

Երիտասարդ տարիքին, Պելիի վրայ մեծ ազդեցութիւն ձգած է փիլիսոփայ Վլատիմիր Սոլովիովի ընտանիքին հետ ծանօթութիւնը, յատկապէս Վլատիմիրի կրտսեր եղբօր՝ Միխայիլի հետ, որ նկարագրուած է անոր «Առաջին հանդիպումը» (1921) ինքնակենսագրական երկար բանաստեղծութեան մէջ․ վերնագիրը կը արտացոլէ Վլատիմիր Սոլովիովի «Երեք հանդիպում» գործը։ Ճիշդ Միխայիլ Սոլովիովն էր, որ Պուկայեւին տուաւ իր «Անտրէյ Պելի» գրչանունը։

Իր կեանքի ուշ շրջանին, Պելի կրած է Ռուտոլֆ Շթայնէրի մարդաբանութեան ազդեցութիւնը եւ դարձած Շթայնէրի անձնական բարեկամը։ Այս փիլիսոփայութեան շուրջ անոր գաղափարները կը ընդգրկէին Վլատիմիր Սոլովիովի փիլիսոփայական հայեացքները Շթայնէրի Հոգեւոր Գիտութեան հետ կապելու փորձերը։ Անոր հիմնական գաղափարներէն մէկն էր «Յաւերժական Իգականը», որ ան կը նոյնացնէր «աշխարհի հոգիին» եւ «վեր-անհատական ես»-ին հետ՝ այն «ես»-ին, որ ընդհանուր է բոլոր անհատներուն համար։ Ան ժամանակ անցուց Զուիցերիոյ, Գերմանիոյ եւ Ռուսաստանի միջեւ՝ յեղափոխութեան շրջանին։ Ան պաշտպանեց պոլշեւիկներու իշխանութեան գալը, իսկ աւելի ուշ իր ջանքերը նուիրեց խորհրդային մշակոյթին՝ ծառայելով Խորհրդային Գրողներու Միութեան Կազմկոմիտէին մէջ։ Ան մահացաւ 53 տարեկանին, Մոսկուայի մէջ։ 1934 Յունուարին Մոսկուայի մէջ գրուած բազմաթիւ բանաստեղծութիւններէն մի քանին ներշնչուած էին Պելիի մահով[11]։

Գրական ասպարէզը եւ ժառանգութիւնը[12]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելի միայնակ չիրականացուց ռուսական արձակի իր բարեփոխումը․ խորհրդապաշտ միւս խոշոր վիպասանները, յատկապէս Ֆեոտոր Սոլոկուպն ու Ալեքսէյ Ռէմիզովը, նոյնպէս իրենց մասնակցութիւնը ունեցան ատոր մէջ։ Սակայն յատկապէս Պելիի ազդեցութեան կարելի է հետեւիլ վաղ խորհրդային շրջանի լաւագոյն գրողներէն մի քանիին՝ Զամեաթինի, Փիլնեակի, Պապելի եւ Անտրէյ Պլաթոնովի գրական ակունքներուն մէջ․․․ Աւելին, Պելիի վէպերը այնպիսի մանրամասնութեամբ կը նախանշեն եւ կը գծագրեն ուշ շրջանի արեւմտեան վէպի թէ՛ զգացողութիւնը, թէ՛ կառուցուածքային հնարքները, որ անոր գործերուն ծանօթ անձ մը, որ առաջին անգամ կը կարդայ Ճոյսի «Ուլիսէս»-ը, Ռոպ-Կրիյէի «Նախանձ»-ը կամ նոյնիսկ Թոմաս Փինչոնի «Ծանրութեան ծիածանը», չի կրնար ձերբազատուիլ այն զգացումէն, որ այդ հեղինակները ինչ-որ կերպ պէտք է որ ճանչնային Պելին, թէեւ բնաւ հաւանականութիւն չկայ, որ ճանչցած ըլլային։ — Սայմըն Քարլինսքի, The New York Times, 1974[13]

Պելի իր գրական ասպարէզը սկսաւ իբրեւ «Սիմֆոնիաներ»-ու հեղինակ, որ 1900-1908 թուականներուն գրուած փորձարարական արձակ գործերու շարք մըն էր։ 1909-ին ան հրատարակեց իր առաջին վէպը՝ «Արծաթէ աղաւնին»։ Ինչպէս քննադատները կը նշեն, անիկա աչքի կը զարնէ իր «սկազ» (ժողովրդական պատմողական) ոճի հնարքներով եւ իր ուրոյն, զարդարուն արձակով, ինչպէս նաեւ «աշխարհակործան աղէտի հմայիչ ու տագնապալի զգացումը որսալու կարողութեամբ»։ Վէպը Պելիի «Արեւելք թէ Արեւմուտք» անաւարտ եռագրութեան առաջին մասն է[14]։

Պելիի «Փեթերսպուրկ» (1913/1922) վէպը՝ անաւարտ եռագրութեան երկրորդ մասը, ընդհանուր առմամբ կը նկատուի անոր գլուխգործոցը։ Գիրքը կը կիրառէ արձակի ցնցող եղանակ մը, ուր հնչիւնները հաւասարապէս գոյներ կը արթնցնեն։ Վէպի գործողութիւնները կը տեղի ունենան դարասկիզբի Փեթերսպուրկի եւ 1905-ի Ռուսական Յեղափոխութեան որոշ չափով ջղագրգիռ մթնոլորտին մէջ։ Այնքանով, որքանով կարելի է ըսել, թէ գիրքը ունի դիպաշար (սիւժէ), զայն կարելի է ամփոփել իբրեւ պատմութիւնը անբախտ Նիքոլայ Ափոլոնովիչի՝ ապիկար երիտասարդի մը, որ կը նետուի յեղափոխական քաղաքականութեան մէջ եւ կը ստանայ պետական պաշտօնեայի մը՝ իր սեփական հօր սպանութեան հրահանգը։ Պահ մը, Նիքոլայ Փեթերսպուրկի մառախուղին մէջ կը հետապնդուի Պետրոս Մեծի հռչակաւոր պրոնզէ արձանի ձիուն դոփիւններով։ Կան ուսումնասիրողներ, որոնք ենթադրած են, թէ «Փեթերսպուրկ»-ը կը պարունակէ գաղափարներ Զիկմունտ Ֆրոյտի թերապեւտիկ մեթոտէն․ օրինակ՝ այն եղանակը, որով հոգեվերլուծութիւնը օգտագործուած է իբրեւ Պելիի մեկնողական գործիք գրական քննադատութեան մէջ, ինչպէս նաեւ իբրեւ ստեղծագործութեան աղբիւր[15]։

Յեղափոխութենէն ետք, Պելի գրեց երկու հոգեբանական-ինքնակենսագրական վէպեր, որոնք մեծապէս ազդուած էին Ռուտոլֆ Շթայնէրի մարդաբանութենէն՝ «Քոթիկ Լէթայեւ» (1918) եւ «Մկրտուած կրակապաշտը» (1921)։ Դ․ Ս․ Միրսքի «Քոթիկ Լէթայեւ»-ը անուանած է «Պելիի ամէնէն ուրոյն եւ ինքնատիպ գործը», մինչդեռ «Մկրտուած կրակապաշտը» Միրսքիի կողմէ կոչուած է «Պելիի գործերէն ամէնաիրապաշտականն ու ամէնազուարճալին»։ Ան գրեց նաեւ «Քրիստոս յարեաւ» (1918) բանաստեղծութիւնը, որուն մէջ կը փառաբանէ Յեղափոխութիւնը, «Կլոսոլալիա»-ն (1917) եւ «Առաջին հանդիպումը» (1921)։

Պելիի վերջին վէպն է «Մոսկուա»-ն (1926–1932)՝ փորձ մը պատկերացում տալու ռուս մտաւորականութեան մասին Առաջին Պատերազմի եւ Ռուսական Յեղափոխութեան ընթացքին։ Անիկա կը տարբերի «Արծաթէ աղաւնին» եւ «Փեթերսպուրկ» գործերէն իր բարդ, բազմակողմանի կերպարներով, որոնք կը կրեն անհատականութեան փոխակերպում։ Անիկա նաեւ կը շարունակէ Պելիի լեզուական փորձարարութիւնները։ «Մոսկուա»-ի առաջին մասը՝ «Մոսկովեան տարօրինակը», անգլերէնով հրատարակուած է 2016-ին, մինչ միւս երկու մասերը դեռ չեն թարգմանուած անգլերէնի։

Պելիի «Ռիթմը իբրեւ դիալեքթիքա «Պրոնզէ հեծեալը» գործին մէջ» էսսէն կը յիշատակուի Նապոքովի «Նուէրը» վէպին մէջ, ուր անիկա նկարագրուած է իբրեւ «ռիթմի մասին կոթողային ուսումնասիրութիւն»։ Ֆեոտորը՝ բանաստեղծը եւ գլխաւոր կերպարը, կը գովաբանէ այն համակարգը, որ Պելի ստեղծած էր յանգաչափերու (iambs) «կէս-շեշտերը» գրաֆիկօրէն նշելու եւ հաշուարկելու համար։ Պելի նկատած էր, որ մեծ բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններուն վրայ գծագրուած տրամագիրները յաճախ ունէին ուղղանկիւններու եւ սեղաններու ձեւեր։ Ֆեոտոր, Պելիի գործը բացայայտելէ ետք, նոր տեսանկիւնէ վերընթերցեց իր բոլոր հին քառոտնեայ յանգաչափերը եւ սաստիկ ցաւ ապրեցաւ՝ տեսնելով, որ իր բանաստեղծութիւններուն տրամագիրները պարզապէս հարթ էին եւ բացթողումներով։ Նապոքովի «Նշումներ տաղաչափութեան մասին» էսսէն մեծ մասամբ կը հետեւի Պելիի «Ռուսական քառոտնեայ յանգաչափի նկարագրութիւնը» էսսէին (որ հրատարակուած է «Խորհրդապաշտութիւն» էսսէներու ժողովածուին մէջ)։

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1 2 3 4 5 Белый, Андрей // Писатели современной эпохи: Био-библиографический словарь русских писателей XX века / под ред. Б. П. Козьмин — М.: 1928. — Т. 1. — С. 39–43. — 287 с.
  2. 1 2 Краткая литературная энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1962.
  3. 1 2 Литераторы Санкт-Петербурга. XX век / под ред. О. В. Богданова
  4. 1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
  5. 1 2 Babelio — 2007.
  6. 1 2 Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
  7. ↑ группа авторов, Абрамович-Барановский С. С., Агафонов В. К. et al. Энциклопедический словарь / под ред. И. Е. Андреевский, К. К. Арсеньев, Ф. Ф. Петрушевский — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1890.
  8. ↑ (անգլերեն) Andrei Bely, 2026-07-07, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Bely&oldid=1362983139, վերցված է 2026-08-05
  9. ↑ (անգլերեն) Andrei Bely, 2026-07-07, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Bely&oldid=1362983139, վերցված է 2026-08-05
  10. ↑ Janecek, Gerald (1976). "The Spiral as Image and Structural Principle in Andrej Belyj's Kotik Lataev". Russian Literature. 4 (4): 357–63. doi:10.1016/0304-3479(76)90010-7.
  11. ↑ Lacqueur, Walter (1963). Survey, A Journal of Soviet and East European Studies. Eastern News Distributors. p. 153.
  12. ↑ (անգլերեն) Andrei Bely, 2026-07-07, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Bely&oldid=1362983139, վերցված է 2026-08-05
  13. ↑ Karlinsky, Simon (27 October 1974). "The Silver Dove". The New York Times.
  14. ↑ Cornwell, Neil; Christian, Nicole (1998). Reference Guide to Russian Literature. Taylor & Francis. ISBN 9781884964107.
  15. ↑ Livak, Leonid (2018). A Reader's Guide to Andrei Bely's "petersburg. Madison: University of Wisconsin Press. p. 111. ISBN 978-0-299-31930-4.
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Անտրէյ_Պելի&oldid=253192» էջէն