Անտիոքի Պաշարում

Jump to navigation Jump to search
Անտիոքի Պաշարում
Առաջին Խաչակրաց Արշաւանք
SiegeofAntioch.jpeg
Անտիոքի պաշարումը խաչակիրներու կողմէ, միջնադարեան մանրանկար
Թուական 21 Հոկտեմբեր 109728 Յունիս 1098
Վայր Անտիոք
Արդիւնք Խաչակիրներու յաղթանակ
Հակառակորդներ
Cross of the Knights Templar.svg խաչակիրներ սելճուկներ
Հրամանատարներ
Gules a fess argent.svg Կոտֆրիտ Պուլիոնցի
Coat of Arms of the House of Hauteville (according to Agostino Inveges).svg Պոհեմունդ Տարենտացի
Blason Languedoc.svg Ռայմոնտ Դ. Թուլուզցի
Յաղի-Սիան
Կողմերի ուժեր
25,000 75,000
Կորուստներ
անյայտ անյայտ


Անտիոքի պաշարումը դարձաւ Առաջին խաչակրաց արշաւանքի առանցքային իրադարձութիւններէն մէկը։ Տեղի ունեցած է 1097—1098 թուականներուն, որուն պատճառով քաղաքը նուաճեցին խաչակիրները: Պաշարումը եւ անոր յաջորդող իրադարձութիւնները ստիպեցին խաչակիրներուն Անտիոքի շրջանին մէջ մնալ աւելի քան 1.5 տարի, կարող էին վտանգի տակ դնել ամբողջ արշաւանքի ընթացքին։ Խաչակիրներու առաջնորդներու տարաձայնութիւնները եւ կապերու վերջնական խզումը Բիւզանդիոնի կայսր Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոսի հետ` կապուած Անտիոքի գրաւման հետ, հիմք հանդիսացաւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ լատինական իշխանութիւններ հիմնելու համար։

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1095-ին Ուրպանոս Բ. Հռոմի Պապը կը հրաւիրէ Կլերմոնի ժողովը եւ կը յայտարարէ Խաչակրաց արշաւանք ընդդէմ իսլամականներու, նպատակն էր ազատագրել իսլամականներու տիրապետութեան տակ գտնուող Երուսաղէմ քաղաքը[1], ուր մեծցած, սպաննուած ու թաղուած էր Յիսուս Քրիստոսը: Ուրպանոսը կը խոստանար մեղքերու թողութիւն տալ արշաւանքի մասնակիցներուն։ Եւրոպացիները թիւր կարծիք ունէին իսլամականներուն մասին եւ կը մտածէին, որ հեշտ յաղթանակ կը տանին անոնց նկատմամբ։

Գիւղացիներու Խաչակրաց Արշաւանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1096-ի Հոկտեմբերին կը մեկնարկէ գիւղացիներուն կամ աղքատներուն խաչակրաց արշաւանքը։ Արշաւի մասնակիցներուն մեծ մասը կանոնաւոր բանակի անդամներ չէին, հետեւաբար իրենք լուրջ ռազմական ուժ չէին ներկայացներ։ Սուրբ Երկրի ճանապարհին խաչակիրները կը թալանէին խաղաղ բնակչութիւնը, կը կազմակերպէին հրէական համայնքի ջարդեր։ Կոստանուպոլսոյ մէջ կը հաւաքուի շուրջ 180 հազար մարդ, որոնք մեծ վտանգ կը ներկայացնէին Բիւզանդիոնի համար։ Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոսը կը հասկնայ, որ հմուտ զինուորներու փոխարէն Հռոմի Պապըը անոր մօտ է ուղարկել աղքատներու հիւծուած խումբեր, որոնք պարզապէս չեն կրնար մարտնչել լաւ պատրաստուած եւ զիուած իսլամականներու դէմ։ Բացի ատոնցմէ «բանակը» Բիւզանդիոն գտնուելու ընթացքին կ'ոչնչացնէ շատ տուներ, պալատներ, առեւտրականներու կրպակներ չնայած անոր, որ բիւզանդացիները կը շարունակէին սնուցել խաչակիրները։ Ալեքսիոսը չի կրնար համոզել Պետրոս Ամիենցիին սպասել ասպետ-խաչակիրներուն[2]: 21 Հոկտեմբեր 1096-ին Նիկէայի մօտ գտնուող Ցիւետոտոս քաղաքի մօտ սելճուկները գլխովին կը ջախջախեն խաչակիրները։

Արշաւանքին Շարունակութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղքատներու խաչակրաց արշաւանքի տապալումէն ետք Կոտֆրիտ Պուլիոնցին (այդ ժամանակ արդէն լոթարինկիայի հերցոկ) իր եղբայրներ` Պալդուինի եւ Էստաշի հետ միասին գլխաւորեց խաչակիրներու կանոնաւոր բանակը։ Անոնց կ'ընկալէին որպէս` Հռոմի Պապի դաշնակիցներ։ Աննա Քոմնենոսի վկայութեամբ Կոտֆրիտի բանակը կազմուած էր 10 հազար հեծեալէ եւ 70 հազար հետեւակայիններէ, սակայն այս թիւերը զգալիօրէն ուրճացած են։ Մինչեւ զօրքերը գլխաւորելը Կոտֆրիտը վաճառեց իր ունեցածին զգալի մասը, ինչպէս նաեւ Պուլիոնի կոմսութիւնը[3].: Լոթարինկիացիները արշաւեցին առաջինը եւ անոնց առաջնորդներէն պահանջուեցաւ մեծ ջանքեր գործադրել, որպէսզի ընդհանուր յայտարարէ գան Հունգարիոյ բնակիչներու հետ` որոնք լաւ կը յիշէին աղքատ-խաչակիրներու անմարդկային գործողութիւնները։ Պելկրատէն ոչ հեռու Կոտֆրիտը հանդիպեցաւ Բիւզանդիոնի կայսեր Ալեքսիոս Ա. Քոմնենոսի դեսպաններուն եւ անոնց հետ կնքեց դաշինք Բիւզանդացիները կը պարտաւորուէին սննդամթերք տրամադրել խաչակիրներուն անոնց հողերը պաշտպանելու պայմանով։ Այս համագործակցութիւնը տեւեց մինչեւ խաչակիրները անյայտ պատճառներով պաշարեցին Սելիպրիա քաղաքը։ Տագնապահար Ալեքսիոսը հրամայեց Կոտֆրիտին ներկայանալ իր մօտ Կոստանդնուպոլիս: Սակայն Կոտֆրիտը հրաժարեցաւ ընդունիլ աուտիենցիան եւ 23 Դեկտեմբեր 1096-ին լոթարինգիացիները հասան Կոստանդնուպոլսոյ պարիսպներուն[4].: Ալեքսիոսը որոշեց դադրեցնել խաչակիրներու մատակարամը մթերքներով, բայց այն բանէն ետք, երբ խաչակիրները սկսան թալանել քաղաքի շրջակայքը կայսրը վերականգնեց զայն։ Զինուած բախումներէ ետք Ալեքսիոսը եւ Կոտֆրիտը դաշինք կնքեցին Կոտֆրիտը երթմնակալեց Ալեքսիոսին[5] վասսալի կարգավիճակով փոխարէնը շատ գումար ստացաւ։ Երբ Կոստանդնուպոլիս ժամանեցին մնացած խաչակիրները Կոտֆրիտը շարժեցաւ դէպի Նիկէա: Քաղաքը գրաւելէն ետք խաչակիրները բաժնուեցան. յառաջագիծը կը ղեկավարէր Պոհեմունդը, իսկ թիկունքը՝ Կոտֆրիտը։

Անտիոքի Դրութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անտիոքը կը հանդիսանար Մերձաւոր Արեւելքի ամենանշանակալի քաղաքներէն մէկը։ Քաղաքի պատմութիւնը կը սկսի թերեւս Հռոմէական կայսրութեան ժամանակներէն։ Յետոյ քաղաքը ձեռքէ ձեռք փոխանցուած է, սկիզբէն Անտիոքը տիրած է Բիւզանդիոնը, ապա անցած է արաբներուն, ետքը՝ 10-րդ դարուն դարձեալ վերադարձած է Բիւզանդիոնին, 1085 թուականին քաղաքը կը նուաճեն սելճուկները[6]: Վերջիններս մասամբ կը վերակառուցեն դեռ Յուստինիանոս Ա.-ի ժամանակաշրջանի քաղաքային պարիսպները` լայն պատերը այժմ կը պաշտպանուէին 450 աշտարակներու կողմէ` որոնք զգալիօրէն հզօրացուցին քաղաքի պաշտպանութիւնը։ Բացի ատոնցմէ քաղաքը հարաւ-արեւմուտքէն պաշտպանուած էր լեռներով, իսկ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ ճահճուտներով։ 1088 թուականէն Անտիոքը կը ղեկավարէր ամիրա Յաղի-Սիանը, որ կանխատեսելով քրիստոնէաներու կողմէ հնարաւոր յարձակումը օգնութեան խնդրանքով կը դիմէ հարեւան քրիստոնեայ երկիրներուն[7]: Յաղի-Սիանը կը բանտարկէ պատրիարք Յովհաննէս Օքսիտը։ Քաղաքէն կը վտարէ քաղաքի մեծամասնութիւնը կազմող` հայերու ու յոյներուն մեծ մասը։ Յաղի-Սիանի կայազօրը կարող էր պաշտպանել պարիսպները ամէն ինչ պատրաստ էր քաղաքի պաշտպանութեան։

Խաչակիրներու Ժամանումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խաչակիրներուն կը ղեկավարէին` Կոտֆրիտ Պուլիոնցին, Պոհեմունդ Տարենտացին եւ Ռայմոնտ Դ. Թուլուզցին, անոնց մէջ չկար ընդհանուր համաձայնութուն` այն հարցին մէջ, թէ ինչպէս գրաւել քաղաքը։ Ռայմոնտը մտադիր էր միանգամով գրոհել քաղաքը, իսկ Կոտֆրիտը եւ Պոհեմունդը կողմնակից էին պաշարմանը։ 21 Հոկտեմբեր 1097-ին խաչակիրները պաշարեցին քաղաքը[8]: Խաչակիրներուն սննդամթերք կ'ուղարկէին Կիլիկիոյ եւ Սեւ Լերան շրջաններու հայ իշխանները[9] ` որոնք թշնամական յարաբերութիւններու մէջ էին սելճուկներու հետ:

Առաջին Պաշարումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաշարման սկզբնական փուլերուն յաջողութիւնը խաչակիրներուն էր: Նոյեմբերի կէսերուն Անտիոք կը ժամանէ Պոհեմունդի զարմիկ` Տանկրետը: Բացի ատկէ աշնան ընթացքին խաչակիրները չէին զգար պաշարներու պակաս, քանի որ Անտիոքի շրջակայ բերքատու շրջանները կ'ապահովէին քրիստոնէաները անհրաժեշտ սննդամթերքով։ Ճենօուայէն 14 նաւեր 17 Նոյեմբեր-ին Սուրբ Սիմէոնի նաւահանգիստէն խաչակիրներուն կը հասցնեն լրացուցիչ պաշարներ։ Ձմրան մօտեցումով վիճակը սկսաւ վատթարանալ։ Դեկտեմբերին հիւանդացաւ Կոտֆրիտը, իսկ պաշարները՝ մօտ էին վերջանալուն։ Ամսուան վերջին Պոհեմունդը հեռացաւ պաշարներ յայթայթելու նպատակով։ Յաղի-Սիանը օգտուելով անոնց բացակայութենէն իր զօրքերուն հետ պարիսպներէն դուրս եկաւ եւ յարձակեցաւ Ռայմոնտի ճամբարին վրայ։ Ըստ անանուն զինուոր-ականատեսի ժամանակագրութեան իսլամականները սպաննած են շատ թոյլ պաշտպանուած խաչակիրները, այնուամենայնիւ վերջիններուս յաջողուեցաւ կասեցնել գրոհը, սակայն քաղաքը գրոհելու համար դեռ բաւարար ուժեր չկաին։ Նոյն ժամանակ Պոհեմունդի բանակը բախեցաւ պաշարուողներուն օգնութեան հասնող` Դամասկոսի կառավարիչ Տուկակա Մելիքի զօրքերու հետ[10]: 31 Դեկտեմբեր 1097-ին քրիստոնէաներու եւ իսլամականներուն մէջ տեղի ունեցաւ ճակատամարտ, որմէ ետք երկու կողմերն ալ վերադարձան ձգելով ծանր կորուստներով։

Սովը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ձմրան խաչակիրներուն վիճակը աւելի վատացաւ։ Ժամանակագիրները կը վկայեն, որ սովի պատճառով կը մահանար իւրաքանչիւր եօթներորդ խաչակիրը։ Շատերը կը մորթէին իրենց ձիերը, էշերը հազիւ զսպելով իրենք զիրենք մարդակերութենէ[11]: Սակայն ըստ որոշ պատմաբաններու խաչակիրներուն մէկ մասը ինք զինք չէր կարողանար զսպել եւ կը զբաղէր մարդակերութեամբ։ Սննդամթերք կարելի էր գնել հայերէն եւ սուրիացիներէն սակայն վերջիններս մեծ գումար կը պահանջէին սննդամթերքի համար, որ հասու չէր սովորական խաչակիրներու գրպանին։ Բացի սովէն խաչակիրները նաեւ կը տուժէին հիւանդութիւններէ եւ եղանակէ։ Փետրուար 9-ին տեղի Խարիմ ամրոցին մօտ տեղի ունեցաւ ճակատամարտ Հալէպի ամիրա Րիտուանի ուժերով համալրուած սելճուկներու եւ Պոհեմունդի զօրքերուն միջեւ։ Ճակատամարտին յաղթեցին խաչակիրները։

Օգնութիւն Անգլիացիներէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1098-ին անգլիական նաւատորմը պաշարողական մեքենաներ կառուցելու համար շինանիւթ հասցուց խաչակիրներուն[12]: Ստանալով անհրաժեշտ նիւթերը խաչակիրները անցան պաշարողական մեքենաներու կառուցման։

Ֆաթիմեաններու Դեսպանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անտիոքի գրոհը: Խաչակիրները Փիրուզի օգնութեամբ աստիճանով կը բարձրանան աշտարակ

Ապրիլին խաչակիրներու ճամբար ժամանեցին Ֆաթիմեան խալիֆայութեան դեսպանները։ Անոնք խաչակարներուն առաջարկեցին դաշինք կնքիլ ընդդէմ ընդհանուր թշնամի` սելճուկներու, ըստ պայմաններու խաչակիրներուն էր անցնելու Սուրիան, սակայն անոնք պէտք չէ յարձակէին Պաղեստինի վրայ։ Նման պայմանները ձեռնատու չէին քրիստոնէաներուն, քանի որ անոնց գլխաւոր նպատակը Երուսաղէմն էր։

Անտիոքի Գրաւումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1098-ի Մայիսին հասան տեղեկութիւններ, որ Մուսուլի ամիրա Քերպողին ահռելի բանակով կը շարժի դրպի Անտիոք։ Խաչակիրներուն համար ակնյայտ էր, որ անոնք պէտք է գրաւեն Անտիոքը մինչեւ ամիրայի ժամանումը։ Բարեբախտաբար խաչակիրներուն համար ամիրան կորսնցուց 3 շաբաթ Եդեսիան գրաւելու ապարդիւն փորձեր կատարելու վրայ։ Պոհեմունդը գաղտնի պայմանաւորուածութիւններ ձեռք բերաւ հայ-զինագործ Փիրուզի հետ` վերջինս ատամ ունէր Յաղի-Սիանի վրայ, քանի որ Յաղին իւրացուցած էր իր ունեցածը[13]: Փիրուզը Երկու քրոջ աշտարակի կայազօրքէն էր։ Պոհեմունդը Փիրուզին տուաւ մեծ քանակութեամբ գումար, փոխարէնը Փիրուզը խոստացաւ ապահովել խաչակիրներուն մուտքը քաղաք։ Յունիս 2-ի գիշերը Փիրուզը պատուհանէն ներս թողեց Պոհեմունդի փոքրաթիւ ջոկատի մը[14]: Ջոկատի մարտիկները բացին քաղաքային դարպասները։ Յունիս 3-ի առաւօտուն խաչակիրները ութամսեայ տանջանքներէն վրէժով լեցուած ներխուժեցին քաղաք։ Խաչակիրները սկսան անխնայ ոչնչացնել քաղաքի բնակչութիւնը։ Յաղի-Սիանը 30 մարտիկներու հետ լքեց քաղաքը, սակայն մի քանի քիլոմեթր անցնելէ ետք ան զղջաց իր արարքին համար։ Անոր ուղեկցողները լքեցին զայն։ Նոյն օրը Յաղի-Սիանը սպաննեցին եւ գլխատեցին իր, իսկ կողմէն տեղահան արուած շրջակայքի հայ բնակիչները վերջիններս յետագային յանձնեցին Յաղիի գլուխը Պոհեմունդին։

Երկրորդ Պաշարումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունիս 3-ի երեկոյի դրութեամբ Անտիոքի մեծ մասը բացառութեամբ միջնաբերդի անցած էր քրիստոնէաներու տիրապետութեան տակ։ Երկու օր ետք քաղաքին մօտ հասան Քերպողիի ուժերը։ Յունիս 7-ին Քերպողան փորձեց գրոհով վերցնել քաղաքը։ Կրելով անյաջողութիւն 9 Յունիս-ին պաշարեցին քաղաքը։ Խաչակիրները յայտնուեցան աննախանձելի իրավիճակի մէջ. անոնց դէմ կը կռուէին ինչպէս միջնաբերդին մէջ ամրացած սելճուկները այնպէս ալ քաղաքէն դուրս գտնուող ուժերը[15]: Ըստ Պոհեմունդի Խաչակիրները կը կռուէին թէ՛ քաղաքի ներսը թէ՛ ալ քաղաքէն դուրս` գիշեր ու ցերեկ։

Սուրբ Գեղարդի Յայտնաբերումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունիս 10-ին Մարսելցի հոգեւորական` Փիեր Պարտելեմին բոլորին պատմեց իր տեսած տեսիլքը։ Ըստ հոգեւորականի իրեն առջեւ կանգնած էր Անտրէաս առաքեալը եւ տեղեկացուցած այն բանին մասին, որ քաղաքին մէջ թաքցուած է գեղարդը, որմով հռոմէացիները խոցած էին խաչուած Յիսուսի մարմինը, որպէսզի համոզուէին, որ վերջինս սպաննուած է։ Մէկ այլ հոգեւորական Ստեփան Վալենցին կը հաւաստիացնէր, որ իր տեսած տեսիլքին մէջ տեսած է Մարիամ Աստուածածինը եւ Փրկիչը եւ անոնք նոյնպէս տեղեկացուցած են, որ գեղարդը կը գտնուի քաղաքին մէջ։ 14 Յունիս-ին երկնակամարտին մէջ նկատուեցաւ ասուպ, որուն երեւան գալը կը հանդիսանար լաւ նշան։ Սուրբ Պետրոսի տաճարին մէջ փնտրտուքներուն ժամանակ յայտնաբերուեցաւ Սուրբ գեղարդը[15]: Ռայմոնտ Թուլուզցին գնահատեց գտածոն, իբրեւ ապագայ յաղթանակի վկայութիւն։ Փիեր Պարտելեմին բոլորին պատմեց իր եւ Անտրէաս առաքեալի նոր հանդիպման մասին, որուն ընթացքին վերջինս անոր տեղեկացուց, որ յաղթական գրոհէն առաջ պէտք է հինգ օր ծոմ պահել։ Ճակատամարտը անխուսափելի էր։

Ճակատամարտ Անտիոքի Համար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

28 Յունիս-ին երկուշաբթի մարտին պատրաստ խաչակիրները դուրս եկան քաղաքէն։ Քրիստոնէաները շարքերով կանգնած էին դէմ-դիմաց։ Ֆլարանտիայի կոմսը իջաւ ձիէն եւ երեք անգամ ծնկաչոք աղօթեց[8]: Ետքը Ռայմոնտ Անժիլցին զինուորներուն առջեւ դուրս բերաւ Սուրբ գեղարդը։ Քերպողան կարծելով, որ առանց դժուարութեան կարող է յաղթել խաչակիրներուն։ Չլսելով իր զօրակալներու խորհուրդը գրոհեց խաչակիրներու ամբողջ բանակը, այլ ոչ թէ յարձակեցաւ մաս մաս։ Քերբողան որոշեց քրիստոնէաները լարել ծուղակը սուտ նահանջ կազմակերպելով[16]: Գեղարդէն ոգեշնչուած քրիստոնէաները չնայած լուրջ կորուստներուն ինքնամոռաց մարտի նետուեցան։ Մարտը երկար չտեւեց, երբ խաչակիրները վերջապէս հասան Քերւողիին սելճուկները խուճապի մատնուեցան։ Յառաջագիծի հեծեալները փախչեցան մարտի դաշտէն։ Յաղթանակէն ետք խաչակիրները վերադարձան քաղաք եւ սկսան բանակցիլ միջնաբերդի պաշտպաններուն հետ։ Միջնաբերդը Քերպողիի փախուստէն ետք դարձաւ իսլամականներու վերջին հենակէտը Անտիոքի մէջ։ Պաշարուածները հասկնալով իրենց վիճակի լրջութիւնը յանձնեցին միջնաբերդը։

Գրաւելէ Ետք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պոհեմունդը շնորհիւ այն բանի, որ իր միջոցով քաղաքը ինկած է, իր պահանջները ներկայացուց գահին[17]: Սակայն ըստ բիւզանդացիներուն տրուած խոստումին խաչակիրները պէտք է յանձնէին քաղաքը Ալեքսիոսին։ Պոհեմունդը սկսաւ համոզել իր համախոհներուն, որ Ալեքսիոս կայսրը կորսնցուցած է իր հետաքրքրութիւնը խաչակրաց արշաւանքներուն մէջ։ Ուրպանոսի ուղարկուած նամակին մէջ անոնք յայտնեցին, որ Ալեքսիոսը անոնց շատ բան խոստացած է, բայց շատ քիչ բան ըրած է, որմէ կը հետեւի, որ անոնք Ալեքսիոսին ոչինչ պարտաւոր են։ Յետագային Պոհեմունդը նշանակուեցաւ Անտիոքի դուքս։ 1099-ին խաչակիրները գրաւեցին Երուսաղէմը, ստեղծելով Երուսաղէմի թագաւորութիւնը։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • France, John (2001), «The Fall of Antioch during the First Crusade», in Michael Balard, Benjamin Z. Kedar, and Jonathan Riley-Smith, Dei Gesta per Francos: Études sur les croisades dédiées a Jean Richard, Ashgate, pp. 13–20 
  • Morris, Colin (1984), «Policy and vision: The case of the Holy Lance found at Antioch», in John Gillingham & J. C. Holt, War and Government in the Middle Ages: Essays in honour of J. O. Prestwich, The Boydell Press, pp. 33–45 
  • Peters, Edward, ed։ (1971), The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Materials, University of Pennsylvania 
  • Roger, Randall (1997), Latin Siege Warfare in the Twelfth Century, Oxford University Press, ISBN 9780198206897 
  • Runciman, Steven (1951), The History of the Crusades Volume I: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem, Cambridge University Press 
  • Runciman, Steven (1969) [1955], «The First Crusade: Antioch to Ascalon», in Marshall W. Baldwin & Kenneth M. Setton, A History of the Crusades Volume One: The First Hundred Years (second տպ.), The University of Wisconsin Press, pp. 308–343 

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ժաք Լէ Կոֆֆ Միջնադարեան արեւմուտքի քաղաքակրթութիւնները. — Էկաթերինպուրկ: Ը-Ֆակտորիա, 2005. — С. 83-85.
  2. Steven Runciman, The First Crusade, pg. 59
  3. Վիյմառ. - Էջ 50.
  4. Կոմնենոս. - Էջ 282.
  5. Օսքար Եկեր Համաշխարհային պատմութիւն, 2-րդ հատոր. — Մ.: ԱՍՏ, 1999. — С. 271.
  6. Կաղապար:Harvnb
  7. Կաղապար:Harvnb
  8. 8,0 8,1 Աննա Կոմնենոս. Ալեքսականը
  9. Վ. Ստեփանենկո // Տասներկու իշխանների խորհուրդը" և Բոհեմունդ Ֆլանդրիացին. // Անտիկ հնությունը և միջին դարերը` սոց. զարգացման խնդիրները — Սվերդլովս, 1985. — էջ. 82—92 [1] արխիվ
  10. Քամալ ալ-Դին. Հալեպի պատմությունը
  11. Աննալա Հիլդեսհեյմ
  12. Կաղապար:Harvnb
  13. Իբն ալ-Քալանսի. Անտիոքի գրավումը խաչակիրների կողմից
  14. Անտիոքի գրավումը խաչակիրների կողմից
  15. 15,0 15,1 Խաչակիրների առաջնորդների նամակը Ուրբանոս II-ին ուղված 1098 թ. սեպտեմբերի 11-ին
  16. Մաթևոս Եդեսիացի. Ժամանակագրություն
  17. "Riley-Smith 2003"

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]