Անապատներ

     Անապատներ      Կիսաանապատներ      Թունտրա      Սառցադաշտեր

Անապատ, ծայրահեղ չոր, ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխութեամբ շրջան մըն է, ուր գոլորշիացումը ջուրի բաց մակերեսէն 7-էն 30 անգամ կը գերազանցէ մթնոլորտային տեղումներու քանակը։ Երկրագունդին անապատներուն ընդհանուր տարածութիւնը 15-20 մլն. Քմ² է։ Անապատները, բացառութեամբ սառցային անապատներու, յառաջացած են խոնաւութեան պակասի պատճառով։ Կը բնութագրուին աննշան տեղումներով, տաք ամառներով, գոլորշիացման արտակարգ չափերով, հողի եւ օդի ջերմաստիճանի օրական ու տարեկան մեծ տատանումներով, մակերեսային ջուրերու մշտական հոսքի (բացառութեամբ «տարանցիկ» գետերու) բացակայութեամբ, հողի վերին շերտին մէջ աղերու կուտակումով, բուսածածկոյթի նօսրութեամբ կամ բացակայութեամբ։ Կլիման չոր է։ Ամրան խոնաւութիւնը կ'իջնէ մինչեւ 14%, ամիսներ շարունակ երկինքը պարզ է։ Պայծառ օրերու թիւը բարեխառն գօտիի անապատներուն մէջ կը հասնի 197 (Կուշկա), արեւադարձայիններուն մէջ՝ 295 օրուան, առաւելագոյն ջերմաստիճանը համեմատաբար կը հասնի 49,5 °C եւ 58 °C։ Արեւուն տակ աւազին մակերեւոյթը կը տաքնայ մինչեւ 90 °C։ Ջերմաստիճանին տարեկան տատանումը 90 °C է, օրականը՝ 30 °C։ Տեղումներու տարեկան միջին քանակը Միջին Ասիոյ անապատներուն մէջ 60-175 մմ է, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ՝ 9 մմ (Տակլա-Մական), արեւադարձային անապատներուն մէջ՝ 100 մմ-էն պակաս։

Հիւսիսային եւ Հարաւ- Արեւմտեան Ափրիկէի, ինչպէս նաեւ Հարաւային Ամերիկայի արեւմուտքի անապատներուն մէջ տարիներ շարունակ անձրեւներ չեն տեղար, սակայն հազուադէպ պարագաներուն՝ տեղատարափներ կը պատահին։ Մակերեսային ջուրերը (բացառութեամբ «տարանցիկ» գետերու) կը գոյանան մթնոլորտային տեղումներէ եւ կը մնան քանի մը ժամ կամ առաւելագոյնը՝ քանի մը օր։ Ստորերկրեայ ջուրեր կան բոլոր անապատներուն մէջ, կը գտնուին փոքր խորութիւններուն մէջ եւ աղի են։ Անուշահամ ջուրեր կը յառաջանան գետերու կամ տեղումներու ծծանցումէն։ Բուսականութեան թոյլ զարգացումն ու նօսր ծածկոյթը, հիմնահողերու մերկութիւնն ու ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխութիւնները կը նպաստեն բուռն հողմահարման՝ ընդհուպ աւազի եւ փոշիի յառաջացումը։

Տարածման շրջաններ

Սահարա անապատը տիեզերքէն

Անապատներու բնական գօտիները ինկած են ցամաքամասերու բարեխառն, մերձարեւադարձային եւ արեւադարձային գօտիներու ներքին շրջաններուն մէջ։ Անապատները տարածուած են բոլոր ցամաքամասերուն վրայ։ Անթարքթիքայի մէջ կը տիրապետէ սառցային գօտին (անթարքթիքական սառցային անապատներ)։

Կլիմայ

Անապատներու գօտին կը բնութագրուի չոր, ցամաքային կլիմայով, օրական եւ տարեկան ջերմաստիճաններու մեծ տատանումներով։ Անապատներուն մէջ շոգիացումը քանի մը անգամ կը գերազանցէ տեղումներու քանակը, խոնաւութեան գործակիցը կը կազմէ 0,1 - 0,2։

Ամրանը օդը շատ տաք է։ Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը +28 +30 °C է, իսկ առաւելագոյնը՝ +58,1 °C (Սահարա)։ Աւազը կը տաքնայ մինչեւ +80 °C։ Ձմրան ցուրտ է։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը -5 -10 °C է, երբեմն՝ -50 °C (բարեխառն գօտիին) մէջ։ Տարեկան տեղումները քիչ են, առաւելագոյնը՝ 100 - 200 մմ., իսկ որոշ անապատներու մէջ՝ 50 մմ։

Տեղումներու մեծ մասը տեղի կ'ունենան գարնան։ Կիսաանապատներու մէջ տեղումները 250 - 5000 մմ են, կանաչով ծածկուելու ատեն կը վերածուին տափաստաններու:

Քարաք

Մեծ անապատներ

Աշխարհի մեծագոյն անապատները քարտէսին վրայ (ոչ բեւեռային)

Անուանում	Տարածութիւն, հազ. Քմ²	Առաւելագոյն բարձրութիւն, մ.	Առաւելագոյն ջերմաստիճան, °С	Նուազագոյն ջերմաստիճան, °С	Տեղումներու տարեկան միջին քանակը, մմ.
Միջին Ասիա եւ Ղազախստան
Քարաքի մէջ	350	100 - 500	+ 50	−35	70 - 100
Ուստյուրտ եւ Մանգիստաու	200	200 - 300	+ 42	−40	80 - 150
Կզլկում	300	50 - 300	+ 45	−32	70 - 180
Մերձարալյան Կարակումներ	35	400	+ 42	−42	130 - 200
Պետպակ-Տալա	75	300 - 350	+ 43	−38	100 - 150
Մույունկ	40	100 - 660	+ 40	−45	170 - 300
Կեդրոնական Ասիա
Տակլա Մական	271	800 - 1500	+ 37	−27	50 - 75
Ալաշան	170	800 - 1200	+ 40	−22	70 - 150
Պեյշան	175	900 - 2000	+ 38	−24	40 - 80
Օրտոս	95	1100 - 1500	+ 42	−21	150 - 300
Ցայտամ	80	2600 - 3100	+ 30	−20	50 - 250
Կոպի	1050	900 - 1200	+ 45	−40	50 - 200
Իրանական բարձրավանդակ
Տաշթէ Քեւիր	55	600 - 800	+ 45	−10	60 - 100
Տաշթէ Լութ	80	200 - 800	+ 44	−15	50 - 100
Ռեգիստան	40	500 - 1500	+ 42	−19	50 - 100
Արաբական թերակղզի եւ Մերձաւոր Արեւելք
Ռուպ ալ-Խալի	60	100 - 500	+ 47	−5	25 - 100
Նեֆուտ	80	600 - 1000	+ 54	−6	50 - 100
Ալ-Տահնա	54	450	+ 45	−7	500 - 100
Սուրիական անապատ	101	500 - 800	+ 47	−11	100 - 150
Հիւսիսային Ափրիկէ
Սահարա	7000	200 - 500	+ 59	−5	25 - 200
Լիպիական անապատ	1934	100 - 500	+ 58	−4	25 - 100
Նուպիական անապատ	1240	350 - 1000	+53	−2	25
Հարաւային Ափրիկէ
Նամիպ	150	200 - 1000	+ 40	−4	2 - 75
Կալահարի	600	900	+ 42	−9	100 - 500
Կարու	120	450 - 750	+ 44	−11	100 - 300
Հինդուստան թերակղզի
Թար	300	350 - 450	+ 48	−1	150 - 500
Թխալ	26	100 - 200	+ 49	−2	50 - 200
Հիւսիսային Ամերիկա
Մեծ Աւազան	1036	100 - 1200	+ 41	−14	100 - 300
Մոհավէ	30	600 - 1000	+ 56,7	−6	45 - 100
Սոնորա	355	900 - 1000	+ 44	−4	50 - 250
Չիուաուա	100	900 - 1800	+ 42	−6	75 - 300
Հարաւային Ամերիկա
Աթագամա	90	300 - 2500	+ 30	−15	10 - 50
Փաթակոնիա	400	600 - 800	+ 40	−21	150 - 200
Աւստրալիա
Մեծ Աւազային անապատ	360	400 - 500	+ 44	+ 2	125 - 250
Կիպսոնի անապատ	240	300 - 500	+ 47	0	200 - 250
Մեծ Վիքթորիա անապատ	350	200 - 700	+ 50	−3	125 - 250
Սիմփսոնի անապատ	300	0 - 200	+ 48	−6	100 - 150

Արտաքին յղումներ

• Անապատի մասին դասարան.ամ կայք Archived 2016-09-06 at the Wayback Machine.

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։