Անանուխ

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Taxobox արւմտ.

Անանուխը (լատիներէն՝ Mentha×Piperita) շրթնազգիներու ընտանիքին պատկանող կոճղարմատաւոր, տեւական խոտաբոյս է։ Մշակովի անանուխը ունի հակադիր, սուր ատամնաւոր եզրերով, ձուաձեւ կամ նշտարաձեւ տերեւներ, կարմրաւուն մանր ձողիկներ։ Բոյսի ցեղի «Մենթա» անուանումը առաջ եկած է հին յունական դիցաբանութեան յաւերժահարս Մինթայի անունէն։

  • Հայերէն անուան ծագումը տե՛ս՝ Հրաչեայ Աճառեան, Հայերէնի Արմատական Բառարան, Ե.1926 [1]

Նկարագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1887 թուականի պատկերազարդում մը՝ «Քէօհլէրին դեղաբոյսեր» աթլասէն

Անանուխն առաջին անգամ նկարագրած է Քարլ Լինեուսը (Carl Linnaeus) 1753 թուականին եւ ներկայացրած է զայն որպէս տեսակ մը[1] սակայն, ներկայիս ան կը համարուի հիպրիտ:[2]

Ան բազմամեայ բոյս մըն է, ցօղունն ուղիղ կը ձըգուի 30-90 ս.մ. բարձրութեան հասնելով, հոծ է, կտրուածքը՝ քառանկիւնի: Տերեւները երկարոտ են, 4-9 ս.մ. երկարութեան եւ 1.5-4ս.մ. լայնութեան, մուգ կանաչ, կարմրաւուն ջիղերով, նշտարաձեւ կամ ձուաձեւ, եզրերը՝ մանր ատամնավոր, դասաւորուած են խաչաձեւ-հակադիր կարգով: Ծաղիկները մանիշակագոյն են՝ 6-8 մ.մ. երկարութեան, հաւաքուած են գագաթին մօտ: Կը ծաղկէ ամառուան կէսերէն մինչեւ ուշ ամառ: Քրոմոսոմներու քանակը զոյգ է՝ 66, 72, 84, ամենէ շատը՝ 120 հատ[3] Անանուխը արագ աճող բոյս մըն է, տէղ մը բուսնելէն ետք արագ կը տարածուի:

Բաղադրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բոյսի գետնէն վեր գտնուող մասը կը պարունակէ եթերայիւղ, որուն պարունակութիւնը ծաղիկներուն մէջ կը կազմեն 4-6, տերեւներուն մէջ՝ 2.4 - 2.75, իսկ ցօղուններուն մէջ՝ մինչեւ 0.3 տոկոս։ Ան կը ստացուի ջրային գոլորշիներու միջոցով թորման եղանակով։ Անոր հիմնական մասը (41 - 65%) երկրորդային ալքոլ մենթոլ է։ Բոյսին մէջ կան նաեւ մենթոն, պինեն, լիմոնեն, դիպենտեն, ցինէոլ եւ այլ արժէքաւոր նիւթեր։

Յատկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնագոյն ժամանակներէն մարդիկ կ'օգտագործէին անանուխի յատկութիւնները: Հին հռովմէացիները անանուխի տեւներով կը տրորեին ճաշելու սեղանին երեսը՝ ախորժակ բացելու համար: Անանուխը մեղրատու բոյս է, անորմէ ստացած մեղրը ունէ սաթի գոյն եւ անանուխին հաճելի բոյր:
Անանուխը կ'օգտագործուի որպէս յաւելանիւթ հաճելի բոյր եւ համ տալու համար կարգ մը սննդամթերքներուն՝ պաղպաղակներուն, ծամօններուն, ատամի մածուկներուն, նաեւ կ'օգտագործուի հրուշակի արտադրութեան մէջ:

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օգտագործում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բուժման նպատակով կ'օգտագործեն բոյսի տերեւները։ Բժշկութեան մեջ կը կիրառուի ոչ միայն բուսահումքի, այլեւ անոնցմէ ստացուող եթերայիւղի ձեւով։ Անանուխը անյիշելի ժամանակներէն յայտնի եղած է մարդկութեան։ Միջնադարուն կը գտնէին, որ անանուխի հոտը կ'աշխուժացնէ ուղեղի աշխատանքը։ Ավիսեննան (Իպն Սիննա) դեղաբոյսը լայնօրէն օգտագործած է գլխացաւերու, մելամաղձոտութեան, տեսողութեան թուլութեան, ականջներու խշշոցի, քիթի արիւնահոսութեան, վատ հոտի, խոցերու, բերանի լորձաթաղանթի բորբոքումներու, ատամնացաւի, ատամի փտախտի, նշիկաբորբի, շնչարգելութեան, հազի, ստամոքսի բորբոքումներու պարագաներուն։ Մխիթար Հէրացին բոյսը օգտագործած է որպէս ցաւազրկող եւ թարմացնող միջոց, նողկանքի, փսխման եւ լոյծերու պարագաներուն։ 2-4 կաթիլ անանուխի իւղը կտոր մը շաքարի վրայ կ'օգնէ անցընելու փորացաւը[4]։

Քաղը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հասունացած տերեւները կը քաղեն Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն, որեն յետոյ Սեպտեմբեր ամսուն հնարաւոր է երկրորդ քաղը:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum 2: 576–577.
  2. Harley, R. M. (1975). Mentha L. In: Stace, C. A., ed. Hybridization and the flora of the British Isles page 387.
  3. Հիւսիս-արեւմուտքի Եւրոպայի բուսականութիւնը http://oilsesense.com/pages/mentha-x-piperita-peppermint-flora-of-northwest-europe
  4. Գ. Ա. Պետրոսեան, «Միրգերու եւ բանջարեղէններու օգտակարութիւնը», 1978, «Հայաստան» հրատարակչութիւն