«Քոլումպիա» տիեզերանաւ
«Քոլումպիա» (OV-102) տիեզերանաւը ՆԱՍԱ-ի տիեզերանաւերու ծրագիրին պատկանող ուղեծրային տիեզերանաւ մըն էր, որ պատրաստուած էր «Ռոքուէլ Ինթըրնեշընըլ» ընկերութեան կողմէ եւ շահագործուած՝ ՆԱՍԱ-ի կողմէ[1]։
Անունը ստացած էր Ամերիկայի առաջին նաւէն, որ ամբողջ երկրագունդը շրջանցած էր, ինչպէս նաեւ Միացեալ Նահանգներու խորհրդանշական կին-անձնաւորութենէն՝ Քոլումպիայէն։
«Քոլումպիա»ն հինգ տիեզերանաւերէն առաջինն էր, որ թռիչք կատարած էր տիեզերք։
Առաջին թռիչքը՝ «STS-1» առաքելութիւնը, տեղի կ'ունենայ 12 Ապրիլ 1981-ին։
Անիկա առաջին տիեզերանաւն էր, որ իր առաջին թռիչքէն ետք կրկին կը գործածուի, երբ 12 Նոյեմբեր 1981-ին կ'իրականացնէ «STS-2» առաքելութիւնը։
Քանի որ «Քոլումպիա»ն երկրորդ ամբողջական ուղեծրային տիեզերանաւն էր, որ կառուցուած էր՝ «Էնթըրփրայզ» մօտեցման եւ վայրէջքի փորձնական տիեզերանաւէն ետք, պահպանած էր շարք մը առանձնայատուկ արտաքին եւ ներքին յատկանիշներ, որոնք չկային հետագայ տիեզերանաւերուն մէջ։ Ան ունէր փորձարկման լրացուցիչ սարքաւորումներ, սեւ գոյնի բնորոշ յառաջամասային եզրեր (chines), աւելի ծանր յետնամասնային կառուցուածք եւ իր ամբողջ ծառայութեան ընթացքին պահպանած էր ներքին օդային անցախուցը (airlock)։ Այս բոլորին պատճառով, «Քոլումպիա»ն հինգ տիեզերագնաց տիեզերանաւերէն ամէնէն ծանրն էր. ան շուրջ 1,000 քիլոկրամով աւելի ծանր էր, քան «Չելենճըր»ը, իսկ սկզբնական կառուցման ժամանակ՝ 3,600 քիլոկրամով աւելի ծանր, քան «Էնթեւըր»ը։
Իր առաջին վեց թռիչքներուն ընթացքին՝ մինչեւ 1983, «Քոլումպիա»ն ունէր «SR-71» օդանաւին վրայ հիմնուած արտակարգ դուրս ցատկման աթոռներ, իսկ 1986-էն սկսեալ իր ուղղահայեաց պոչամասին վրայ տեղադրուած էր պատկերահանման սարք։
Իր 22-ամեայ ծառայութեան ընթացքին, «Քոլումպիա»ն իրականացուցած է 28 առաքելութիւն, տիեզերքի մէջ անցուցած է աւելի քան 300 օր եւ Երկիր մոլորակին շուրջ պտտած է աւելի քան 4,000 անգամ։
Որպէս ՆԱՍԱ-ի գլխաւոր ուղեծրային տիեզերանաւը՝ «Քոլումպիա»ն, յատկապէս 1986-ի «Չելենճըր»ի աղէտէն ետք, մեծ մասամբ օգտագործուած է ուղեծրային գիտական հետազօտութիւններու համար։
«Քոլումպիա»ն ծառայած է «Spacelab»ի տասնհինգ առաքելութիւններէն տասնմէկին, Միացեալ Նահանգներու «Microgravity Payload» ծրագիրի բոլոր չորս առաքելութիւններուն, ինչպէս նաեւ «Spacehab Research Double Module»ի միակ թռիչքին։ Ան բազմիցս իրականացուցած է տիեզերանաւու ծրագիրին ամէնէն երկարատեւ առաքելութիւնները, որոնք բոլորն ալ նուիրուած էին գիտական հետազօտութիւններու։ Միայն «Էնթեւըր» տիեզերանաւը կրնար մրցիլ իրեն հետ, երբ «STS-67» առաքելութիւնը տեւած էր շուրջ 17 օր։
1992-ին ՆԱՍԱ-ն բարեփոխած է «Քոլումպիա»ն, որպէսզի ան կարենայ օգտագործել «Extended Duration Orbiter» համակարգը, որ հնարաւոր կը դարձնէր աւելի երկարատեւ առաքելութիւններ։ Այս սարքաւորումը գործածած են անոր տասնչորս թռիչքներէն տասներեքին ընթացքին, որ զգալիօրէն նպաստած է ուղեծիրի մէջ գիտական եւ արհեստագիտական հետազօտութիւններու տեւողութեան երկարացման։ Տիեզերանաւու ծրագիրին ամէնէն երկարատեւ թռիչքը՝ «STS-80» առաքելութիւնը, իրականացուցած է «Քոլումպիա»ն 1996-ին՝ ուղեծիրի մէջ մնալով աւելի քան 17 օր։
«Քոլումպիա»ն առաջին տիեզերանաւն էր, որ «STS-5» առաքելութեան ընթացքին արբանեակներ արձակած էր ուղեծիր։ Ան վերադարձուցած է «Long Duration Exposure Facility»ն եւ ուղեծիր արձակած «Չանտրա» աստղադիտարանը, որ տիեզերանաւու կողմէ երբեւէ փոխադրուած ամէնէն ծանր բեռն էր։ Նոյն տիեզերանաւը նաեւ տիեզերք փոխադրած է ամերիկեան տիեզերական առաքելութեան առաջին կին հրամանատարը, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան առաջին տիեզերագնացը, հնդկական ծագումով առաջին կին տիեզերագնացը եւ առաջին իսրայէլացի տիեզերագնացը։
Իր վերջին առաքելութեան աւարտին՝ Փետրուար 2003-ին, «Քոլումպիա» Երկիր վերադարձի ընթացքին կը քայքայուի տիեզերքին մէջ։ Աղէտին հետեւանքով կը զոհուին «STS-107» առաքելութեան բոլոր եօթը անձնակազմի անդամները, իսկ տիեզերանաւուն վրայ գտնուող գիտական բեռներու մեծ մասը կ'ոչնչանայ։
Դէպքէն անմիջապէս ետք կը կազմուի «Քոլումպիայի Աղէտի Հետաքննութեան Խորհուրդը», որ կ'եզրակացնէ, թէ «STS-107»-ի արձակման ժամանակ ձախ թեւին հասցուած վնասը ճակատագրական կերպով խաթարած էր տիեզերանաւուն ջերմային պաշտպանութեան համակարգը։ «Քոլումպիա»ի եւ անոր անձնակազմին կորուստը պատճառ դարձած էր, որ ՆԱՍԱ վերատեսութեան ենթարկէր իր մարդատար տիեզերական հետազօտութիւններու ծրագիրները։ Այս իրադարձութեան հետեւանքով 2005-ին կը ստեղծուի «Constellation» ծրագիրը, իսկ 2011-ին տիեզերանաւու ամբողջ ծրագիրը պաշտօնապէս կ'աւարտի։
Աղէտէն ետք, բազմաթիւ յուշակոթողներ եւ յիշատակի նախաձեռնութիւններ կ'իրականացուին՝ անձնակազմին յարգանք մատուցելու համար։
«Քոլումպիայի Յուշատիեզերական Կեդրոնը» կը հիմնուի իբրեւ ազգային յուշահամալիր, իսկ Հրատ մոլորակի Գուզեւ խառնարանին մէջ գտնուող «Քոլումպիա Բլուրներ» անունը կը տրուի իրենց յիշատակին։ Այդ շրջանը հետազօտուած էր «Spirit» հրատագնացին կողմէ։
«Քոլումպիա»ի վերականգնած մնացորդներուն մեծ մասը կը պահուի «Քենետի Տիեզերական Կեդրոն»ի տիեզերանաւերու հաւաքման շէնքին մէջ, մինչդեռ որոշ մասեր ցուցադրուած են հանրութեան՝ մօտակայ այցելուներու կեդրոնին մէջ[2]։